Γ΄ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ : στίχ: 1286-1424

Από την παράσταση του ΚΘΒΕ στη Μονή Λαζαριστών το 2008

ΕΝΟΤΗΤΕΣ – ΠΛΑΓΙΟΤΙΤΛΟΙ:

1Η ΕΝΟΤΗΤΑ: Στ.1286-1306: Η είσοδος του Θεοκλύμενου και ο φόβος για πιθανή αρπαγή της Ελένης.

2Η ΕΝΟΤΗΤΑ: Στ.1305-1353: Το πένθος της Ελένης.

3Η ΕΝΟΤΗΤΑ: Στ.1354-1369: Το αίτημα της Ελένης.

4Η ΕΝΟΤΗΤΑ: Στ.1370-1397: Οι οδηγίες του Μενέλαου.

5Η ΕΝΟΤΗΤΑ: Στ.1398-1424: Η ολοκλήρωση της απάτης.

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ:

  • ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: Τραγική φυσιογνωμία, καχύποπτος, σκληρός, επιπόλαιος, αφελής.
  • ΕΛΕΝΗ: Ξέρει να υποκρίνεται, να χρησιμοποιεί το ψέμα και την εξαπάτηση, εύστροφη, πανούργα.
  • ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Καταφέρνει να εμπνεύσει εμπιστοσύνη, χωρίς να έχει άγχος για την έκβαση του σχεδίου.

ΠΡΟΣΩΠΟΠΟΙΗΣΗ:

  • Στίχος 1286: «Σε χαιρετάω μνήμα του πατέρα».

ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ:

  • Στ.1308-1309: «τρέχουν/τα δάκρυα».
  • Στίχος 1323: «Αυτός… στον τάφο».
  • Στίχος 1329: «τα κύματα τον πήραν».
  • Στίχος 1343: «αχ! Μαύρες συμφορές μου».

ΥΠΕΡΒΟΛΗ:

Στίχοι 1313-1314: «Αφέντη… όλα πάνε».

Θέματα:

1) Βλέπουμε εδώ το ρόλο της Ελένης και του Μενελάου στην υλοποίηση του σχεδίου απόδρασης.

Η Ελένη εξαπατά το Θεοκλύμενο με την εξωτερική της εμφάνιση, την προσποιητή λύπη της και την αποδοχή των προτάσεών του (Καλό είναι να θυμηθούμε τους τρόπους πειθούς, σελ. 73. Εδώ η Ελένη χρησιμοποιεί την επίκληση στο συναίσθημα).

Ο Μενέλαος βασίζεται στην αξιοποίηση του φαίνεσθαι: ο ρακένδυτος Μενέλαος εμφανίζεται ως ναυαγός, που ζητάει τη βοήθεια του ξένου βασιλιά για να τελέσει τα λατρευτικά έθιμα. Χρησιμοποιεί την υποκρισία, την υποταγή, για να εξασφαλίσει ό,τι χρειάζεται για την ευόδωση του σχεδίου απόδρασης.

Ο Ευριπίδης δε ζωγραφίζει μόνο πάθη αλλά και χαρακτήρες. Και συχνά οι χαρακτήρες του δεν είναι καθόλου ηρωικοί. Ακολουθούν με την ίδια επιμονή το συμφέρον ή το πάθος τους (βλ. παράλλ. κείμ. 3, σελ. 99). Οι άνθρωποι προσπαθούν να αντιδράσουν στον κόσμο που τους απειλεί, όχι πια μόνο με μια πεισματική και αποφασιστική απάντηση, αλλά και με δολοπλοκίες και πανουργίες που, και αυτές, προωθούν τη δράση και αυξάνουν την πολυπλοκότητά της. Οι άνθρωποι εφευρίσκουν πραγματικά μηχανές.

2) Ο Θεοκλύμενος

Σκηνική παρουσία: Έχουμε φανταστεί το Θεοκλύμενο από τα λεγόμενα των άλλων σαν δεσποτικό αφέντη (βλ. φωτογρ.σελ.95 και παράλ.κείμ.1). Στη συνέχεια η εικόνα του διαφοροποιείται: ο αυταρχικός ηγέτης γίνεται άλλοτε ο μεγαλόψυχος άρχοντας (σελ.99, φωτογρ.) και άλλοτε παιχνίδι στα χέρια του Μενελάου και της Ελένης (σελ.101, φωτογρ.)

Λειτουργία του στο δράμα: Ο Θεοκλύμενος από εμπόδιο αρχικά, γίνεται σύμμαχος των ηρώων μας στην ευόδωση του σχεδίου απόδρασης.

Ήθος: Είναι φαινομενικά ευσεβής. Προσφωνεί το μνήμα του πατέρα του, ενώ δεν εκτελεί την επιθυμία του να αποδοθεί η Ελένη στο νόμιμο σύζυγό της. Προβάλλει αμέσως το σκληρό χαρακτήρα του και την αποφασιστικότητά του να παραμείνει η Ελένη στην Αίγυπτο. Η στιχομυθία του πρώτα με την Ελένη και μετά με τον Μενέλαο κατ’ άλλους δείχνει αφελή και εύπιστο άνθρωπο, κατ’ άλλους όμως άνθρωπο ορθολογιζόμενο και δύσπιστο. Δεν αποδέχεται εύκολα την είδηση του θανάτου του Μενελάου. Μόνο όταν η Ελένη επίσημα υπόσχεται να τον παντρευτεί, επιτρέπει τον ενάλιο ενταφιασμό του-δήθεν-πνιγμένου στη θάλασσα Μενελάου.

3) Η στιχομυθία και οι δίσημοι λόγοι ως συστατικά του δραματικού λόγου

Στιχομυθία: Ο δραματικός λόγος εκτυλίσσεται είτε με συνεχή λόγο είτε με στιχομυθία. Εδώ η Ελένη με εντυπωσιακή επινοητικότητα διαλέγεται με το Θεοκλύμενο. Παρακολουθούμε μια καλοστημένη μηχανή, που δεν αφήνει αναπάντητη καμιά ερώτηση του Θεοκλύμενου.

Δίσημοι λόγοι: Σημαίνει λόγους που άλλο είναι το περιεχόμενό του κι αλλιώς τους προσλαμβάνει κάποιος. Έτσι κι εδώ, άλλο είναι το περιεχόμενο των λόγων της Ελένης αλλά αλλιώς τους προσλαμβάνει ο Θεοκλύμενος.

Αυτά τα εκφραστικά μέσα συνδέονται με το βασικό αντιθετικό δίπολο του δράματος είναι vs φαίνεσθαι, γνώση vs άγνοια. Υπάρχουν δύο πραγματικότητες: από τη μια όσα γνωρίζουν οι θεατές και οι ήρωες και από την άλλη όσα οι ήρωες «φανερώνουν» στο Θεοκλύμενο.

4) Το είδος της Ελένης

Μέχρι τώρα έχουμε πει ότι η Ελένη εμφανίζεται σαν τραγωδία με κωμικά στοιχεία (Α΄Επεισόδιο) αλλά και σαν ρομαντικό δράμα (3η Σκηνή Β΄ Επεισοδίου). Επίσης έχουμε επιχειρήσει και μια πολιτική ανάγνωση της Ελένης (5η Σκηνή Β΄ Επεισοδίου).

Εδώ υπάρχουν και άλλα κωμικά στοιχεία: α) Η Ελένη αρχίζει να προσποιείται ότι αναγνωρίζει το Θεοκλύμενο ως κύριό της και ότι συγκατανεύει στο γάμο τους. Από αυτό το σημείο το έργο εμπλουτίζεται με άφθονα κωμικά στοιχεία, που το κάνουν ευχάριστο στους θεατές. Ακόμα, οι λόγοι της Ελένης είναι γεμάτοι από ειρωνεία, που ο Θεοκλύμενος αδυνατεί να αντιληφθεί. β) Όταν ο Θεοκλύμενος δε βρίσκει την Ελένη νομίζει ότι την απήγαγαν και δίνει εντολή για κυνήγι. Την ίδια όμως στιγμή βγαίνει η Ελένη. Δεν προκαλεί γέλιο; (στίχ. 1180 κ.εξ.) .

ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ

O συμβολισμός παρουσιάστηκε στη Γαλλία κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα ως αντίδραση στο νατουραλισμό (πεζογραφία) και στον παρνασσισμό (ποίηση).

Α    Ως  προς το περιεχόμενο:

  • ο συμβολισμός δεν αντλεί τα θέματά του από την εξωτερική πραγματικότητα, αλλά από την υποκειμενική ζωή και τον εσωτερικό κόσμο του λογοτέχνη: από τα συναισθήματα, τις ιδέες, τις μεταφυσικές  ανησυχίες του·
  • το εννοιολογικό περιεχόμενο των λέξεων (και του ποιήματος) περιορίζεται, μπαίνει σε δεύτερη μοίρα.
  • Η εξωτερική και εσωτερική πραγματικότητα, σύμφωνα με το συμβολισμό, δεν μπορεί να περιγραφεί με ακρίβεια και γι’ αυτό υποβάλλεται με τρόπο συγκεχυμένο. Φτάνει μάλιστα ο ποιητής στην υπερβολή να βλέπει τον εξωτερικό κόσμο μόνο σαν σύμβολο της ατομικής του ζωής, συσχετίζοντας τις ψυχικές καταστάσεις του με τα πράγματα, που γίνονται σύμβολα κυρίως των συναισθημάτων του: της χαράς του, της λύπης του κ.τ.λ.
  • το συμβολισμό τον ενδιαφέρει η λέξη όχι τόσο ως νόημα (παρατηρείται μερικές φορές νοηματική ασάφεια) αλλά κυρίως ως ήχος: υποβαθμίζοντας και παραμερίζοντας τη σημασία των λέξεων ενδιαφέρεται για τη μουσικότητά τους, για την ηχητική ποιότητα καθώς και για την υποβλητικότητά τους.
  • Χαρακτηρίζεται από υποβλητικότητα, θολή και ρευστή ατμόσφαιρα, από ασάφεια. Οι ιδέες και τα συναισθήματα δεν λέγονται καθαρά, αλλά υποβάλλονται μέσω εικόνων-συμβόλων, υπαινίσσονται.  Είναι ποίηση υπαινικτική που γοητεύει τη φαντασία.
  • Αγαπημένα θέματα και εκφραστικά μέσα των συμβολιστών: Η απαισιοδοξία, η μελαγχολία και η θλίψη,  το ανεκπλήρωτο του έρωτα, η απώλεια και η νοσταλγία.

Β  Ως προς τη μορφή: Τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του συμβολισμού είναι:

  • σύντομος στίχος,
  • οι ασύνδετες εικόνες.
  • χρήση πολλών μεταφορών και παρομοιώσεων, εικόνες, παρομοιώσεις και μεταφορές από τις εποχές της φύσης, ιδιαίτερα το φθινόπωρο, τα λουλούδια, η ομίχλη, οι φεγγαρόφωτες βραδιές, η τρικυμισμένη θάλασσα, κ.ά.

Έτσι, θα μπορούσαν να προβληθούν ως βασικά στοιχεία ενός ποιήματος:

  • μουσικότητα, που δημιουργείται από την ακουστική ποιότητα των λέξεων, τους συνδυασμούς τους και την κατάλληλη τοποθέτησή τους.
  • Η συμβολιστική ποίηση στηρίζεται στην ηχητική μαγεία των λέξεων. Οι πρώτοι συμβολιστές ποιητές προτιμούν τις ολιγοσύλλαβες λέξεις και τους ολιγοσύλλαβους στίχους. Χρησιμοποιούν επαναλήψεις λέξεων ή φράσεων στίχων. Επαναλαμβανόμενα μουσικά μοτίβα.
  • Βαθμιαία και σταδιακά οι συμβολιστές ποιητές απομακρύνονται από τη μορφή της παραδοσιακής ποίησης (μέτρο, στροφές με ίσο αριθμό στίχων, ισοσύλλαβο στίχο, ομοιοκαταληξία) και μεταβαίνουν προς τη νεωτερική ποίηση και το μοντερνισμό. Ο στίχος τους «απελευθερώνεται», γίνεται «απελευθερωμένος» και αργότερα «ελεύθερος»·
  • η συσχέτιση ψυχικών καταστάσεων (συναισθημάτων) του ποιητή με τα πράγματα, τα οποία γίνονται σύμβολα των συναισθημάτων (της χαράς του, της λύπης κ.τ.λ.): ένα φθινοπωριάτικο τοπίο, με τα κίτρινα πεσμένα φύλλα, με τη βροχή και τη μουντή ατμόσφαιρα συσχετίζεται με τη θλίψη του ποιητή και τη συμβολίζει·
  • η υποβλητικότητα: με τη μουσικότητα, με τις ασύνδετες εικόνες και με τη χρήση των συμβόλων ο ποιητής προσπαθεί να μας υποβάλει ακόμα και τα πιο  ρευστά και ακαθόριστα συναισθήματά του συχνά να  τα «περάσει», να τα δημιουργήσει και στη δική μας ψυχή). Θολή και ρευστή ατμόσφαιρα, ασάφεια.


Ο νεοελληνικός συμβολισμός

(Για να δείτε καθαρά όλη τη χρονογραμμή της ιστ. της Ν.Ε.Λογοτεχνίας πατήστε εδώ).

nel 1880-1935

  • Η πρώτη ομάδα Ελλήνων συμβολιστών ποιητών ανήκει στη Νέα Αθηναϊκή Σχολή και αντλεί από τη γενιά του 1880, του Κωστή Παλαμά. Ο ίδιος ο Κωστής Παλαμάς μεταβαίνει προς το συμβολισμό. Στην Ελλάδα ποιητικά έργα με εμφανή τα χαρακτηριστικά του συμβολισμού εμφανίζονται στη δεκαετία του 1890. Ένας από τους εισηγητές και θεμελιωτές του νεοελληνικού συμβολισμού θεωρείται ο Κωνσταντίνος Χατζόπουλος. Άλλοι ποιητές που πέρασαν στο συμβολισμό: Λ. Πορφύρας, Μ. Μαλακάσης, Ι. Γρυπάρης (ο οποίος έγραψε και παρνασσικά ποιήματα), κ.λπ.
  • Η δεύτερη ομάδα Ελλήνων συμβολιστών εμφανίζεται γύρω στη δεκαετία 1910-1920, ανήκει στην περίοδο του Μεσοπολέμου. Η ποίησή τους χαρακτηρίζεται από έντονη απαισιοδοξία, είναι ποίηση του αδιέξοδου και του ανικανοποίητου, της παρακμής. Αυτοί οι συμβολιστές ποιητές είναι: Κ. Γ. Καρυωτάκης, Κ. Ουράνης, P. Φιλύρας, Μ. Παπανικολάου, Τ. Άγρας, Ναπολέων Λαπαθιώτης, Μαρία Πολυδούρη, Τ. Κ. Παπατσώνης κ.λπ.

ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ – ΦΑΝΑΡΙΩΤΕΣ/ ΡΟΜΑΝΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

Η Γαλλική Επανάσταση (1789-1799) ενέπνευσε τον Ευγένιο Ντελακρουά, Γάλλο ρομαντικό ζωγράφο του 19ου αι., ο οποίος εντυπωσίασε το κοινό με το σημαντικότερο και τελευταίο ρομαντικό έργο του, το «Η Ελευθερία οδηγεί το Λαό» – έργο που σήμερα εκθέτεται στο μουσείο του Λούβρου. Ο Ντελακρουά δημιούργησε και τα περίφημα: «Οι σφαγές της Χίου» (1824) και «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» (1827).

ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ

  • Από τα πιο σημαντικά κινήματα που επηρέασε τη Λογοτεχνία, τη ζωγραφική, τη μουσική.
  • Κυριάρχησε στην αγγλική, γαλλική και γερμανική λογοτεχνία από τα τέλη του 19ου αι. και ως τα μισά του 19ου αι. Στην Ελλάδα εμφανίζεται με καθυστέρηση.
  • Συγκρούεται με τον κλασικισμό και το ορθολογικό πνεύμα του διαφωτισμού (ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ: πνευματικό κίνημα, που τοποθετείται στα τέλη του 17ου αιώνα και αρχές του 18ου, τον οποίο οι ίδιοι οι Γάλλοι Διαφωτιστές αποκάλεσαν «Siècle des lumières», θεωρώντας εαυτούς ως φωτοδότες).

Βασικά χαρακτηριστικά ρομαντισμού:

  1. Αμφισβητείται η τυποποίηση, οι κανόνες, η παράδοση
  2. Υιοθετεί το συναίσθημα, τη φαντασία, το απόλυτο, το υπερβολικό, το συγκινησιακό, το ιδανικό
  3. Χαρακτηρίζεται από το ασαφές, το υπερφυσικό, το υποβλητικό (νυχτερινά φεγγαρόλουστα φεγγάρια, μακάβριες εικόνες θανάτου,…)
  4. Χαρακτηρίζεται από τη μελαγχολία και την απαισιοδοξία
  5. Χαρακτηρίζεται από νοσταλγική διάθεση — !!! όχι όμως για το παρελθόν
  6. Βασικό στοιχείο είναι η εικόνα
  7. Καταργούνται οι παραδοσιακοί κανόνες
  8. Παρατηρείται ποιητικός ρυθμός στην πεζογραφία, πεζολογική μορφή στην ποίηση
  9. Έντονη η παρουσία του “εγώ” – ατομικιστικός /εγωκεντρικός χαρακτήρας
  10. Θέματα: θεός, φύση, περιπέτεια, έρωτας (καταδικασμένος/μελαγχολικός), ηρωισμός, αγώνες για ελευθερία,…/ ή μυθολογικά θέματα

Ο ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΑ ΥΠΟΛΟΙΠΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛ. ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

nel 1800-1930

Για να δείτε καθαρά όλη τη χρονογραμμή πατήστε εδώ.
Χαρακτηριστικά του Ρομαντισμού της Αθηναϊκής Σχολής:
  • Στροφή προς το ένδοξο παρελθόν
  • Γλώσσα καθαρεύουσα
  • Μελαγχολική διάθεση
  • Χαλαρή έκφραση που μερικές φορές φτάνει στην προχειρολογία
  • Ύφος πομπώδες
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΖΑΛΟΚΩΣΤΑΣ
Γράφει άλλοτε στην καθαρεύουσα, άλλοτε στη δημοτική

Η αναχώρησή της

Ξυπνώ και μου είπαν, έφυγεν η κόρη που αγαπούσα,
και κατεβαίνω στο γιαλό,
τη θάλασσα παρακαλώ
την πικροκυματούσα.
– Εγώ τα πρωτοδέχθηκα τ’ αφράτα της τα κάλλη,
μου είπε ένα κύμα, και γι’ αυτό
με πόθο και με γογγυτό
φιλώ το περιγιάλι.
– Τα μάτια της, ερώτησα, μην ήταν δακρυσμένα;
Ένα άλλο κύμα μου μιλεί:
– Σαν το χαρούμενο πουλί
επήγαινε στα ξένα.
Το τρίτο κύμα ερώτησα: – Εμέ γιατί ν’ αφήση
να κλαίγω και να λαχταρώ;
Περνάει το κύμα το σκληρό
χωρίς να μου μιλήση.

Ανάλυση/παρουσίαση

  • Θέμα: ο έρωτας (μελαγχολικός/καταδικασμένος). Αυτό φαίνεται μέσα από τον τρόπο με τον οποίο εκφράζεται για την κόρη που έφυγε, αλλά και από την περιγραφή της:
    Το τρίτο κύμα ερώτησα: – Εμέ γιατί ν’ αφήση
    να κλαίγω και να λαχταρώ;
    Περνάει το κύμα το σκληρό
    χωρίς να μου μιλήση.
  • Υπάρχει χαλαρή έκφραση, αλλά όχι στο σημείο να φτάνει σε προχειρολογία.
  • Χρησιμοποιεί ο ποιητής δημοτική γλώσσα.
  • Υπάρχει σταυρωτή ομοιοκαταληξία:
    αγαπούσα – πικροκυματούσα, γιαλό – παρακαλώ.
  • Υπάρχει ποιητικός ρυθμός/ έμμετρος στίχος και εικόνες (λυρισμός):
    κατεβαίνω στο γιαλό,
    φιλώ το περιγιάλι.

Λ. Μαβίλης, Πατρίδα: αδίδ. κείμενο από τρ. θεμάτων (Λογοτεχνία Α΄Λυκείου)

Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία

Τάξη: Α΄ Ημερήσιου Γενικού Λυκείου

Ενότητα: «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση»

 

ΛΟΡΕΝΤΖΟΣ ΜΑΒΙΛΗΣ (1860-1912)

Περισσότερα στοιχεία για τον Λ. Μαβίλη και το έργο του μπορείτε να βρείτε στο site του «Πολιτιστικού Θησαυρού της Ελληνικής Γλώσσας»: ΠΟ.Θ.Ε.Γ, στους Συγγραφείς. Αξίζει να το επισκεφτείτε! 

Πατρίδα

Πάλε ξυπνάει της άνοιξης τ᾿ αγέρι

στην πλάση μυστικής αγάπης γλύκα,

σαν νύφ᾿ η γη, πόχει άμετρα άνθη προίκα,

λάμπει ενώ σβηέται της αυγής τ᾿ αστέρι.

Πεταλούδες πετούν ταίρι με ταίρι,

εδώ βουίζει μέλισσα, εκεί σφήκα·

τη φύση στην καλή της ώρα εβρήκα,

λαχταρίζει η ζωή σ᾿ όλα τα μέρη.

Κάθε μοσχοβολιὰ και κάθε χρώμα,

κάθε πουλιού κελάηδημα ξυπνάει

πόθο στα φυλλοκάρδια μου κι ελπίδα

να σου ξαναφιλήσω τ᾿ άγιο χώμα,

να ξαναϊδώ και το δικό σου Μάη,

όμορφή μου, καλή, γλυκειά πατρίδα.

Μόναχο, 5 Ιουν. 1888.

Λορ. Μαβίλης, Πατρίδα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

α

α.1. Το ποίημα είναι ένα σονέτο. Να καταγράψετε τα μορφικά χαρακτηριστικά του ποιητικού αυτού είδους, αφού παρατηρήσετε προσεκτικά στο συγκεκριμένο ποίημα:

  • τον αριθμό των στροφών,
  • τον αριθμό των στίχων εκάστης στροφής,
  • τον συνολικό αριθμό των στίχων του ποιήματος και
  • το είδος της ομοιοκαταληξίας (20 μονάδες)

α.2. Να αξιολογήσετε αν ο τίτλος του κειμένου ανταποκρίνεται στο περιεχόμενο παραπέμποντας στους σχετικούς στίχους. (5 μονάδες).

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

β

β.1. Να εντοπίσετε στη δεύτερη στροφή δύο (2) εικόνες και ν’ αναφερθείτε στο είδος τους (οπτική, ακουστική) (6 μονάδες) επισημαίνοντας τι επιτυγχάνει με τη χρήση τους ο ποιητής. (4 μονάδες)

β.2. Ο Λορέντζος Μαβίλης υπήρξε υπέρμαχος της δημοτικής γλώσσας και στα ποιήματα του χρησιμοποιεί λαϊκές ιδιωματικές λέξεις. Να καταγράψετε τρεις τέτοιες λέξεις από το κείμενο. (6 μονάδες)

β.3. Να σχολιάσετε, αφού την εντοπίσετε, τη συσσώρευση επιθέτων στον τελευταίο στίχο του ποιήματος. (9 μονάδες)

 ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

α.

α1.

  • Παρατηρούμε ότι το ποίημα του Λορέντζου Μαβίλη «Πατρίδα» έχει 4 στροφές.
  • Οι δύο πρώτες στροφές έχουν από 4 στίχους η καθεμιά και η τρίτη και τέταρτη στροφή έχουν από 3 στίχους η καθεμιά.
  • Συνολικά, οι στίχοι του ποιήματος είναι 14 (4+4+3+3=14).
  • Η ομοιοκαταληξία του ποιήματος υπακούει στο σχήμα: αββα – αββα (σταυρωτή ομοιοκαταληξία) και γδε – γδε. Στο σχήμα αυτό, η ομοιοκα­ταληξία της πρώτης στροφής, δηλαδή η σταυρωτή ομοιοκαταληξία αβ­βα, επαναλαμβάνεται στη δεύτερη στροφή και η ομοιοκαταληξία της τρί­της στροφής, δηλαδή η ομοιοκαταληξία γδε, επαναλαμβάνεται στην τέ­ταρτη στροφή.

Τα σονέτα, έχουν πάντα 14 στίχους, δηλαδή έχουν σταθερή στιχουργική μορφή – παρόλο που σ’ ό,τι αφορά στην ομοιοκαταληξία ή στον αριθμό των στίχων κάθε στροφής, ή και στον αριθμό των συλλαβών των στίχων, έχουμε και άλλους τύπους σονέτων, π.χ. σονέτα με πλεκτή ομοιοκαταληξία στις τετράστιχες στροφές (αβαβ – αβαβ) ή με ποικίλη ομοιοκαταληξία στις τρίστιχες στροφές. Οι – σε κάθε περίπτωση – 14 στίχοι των σονέτων προ- σέδωσαν σ’ αυτά την επωνυμία «δεκατετράστιχα». Το ποιητικό αυτό είδος είναι μάλλον ιταλικής προέλευσης, αφού soneto στα ιταλικά σημαίνει μικρό άσμα (sono = τραγουδώ). Το μέτρο των σονέτων είναι συνήθως ιαμβικό εντεκασύλλαβο ή δεκατρισύλλαβο (μια άτονη και μια τονισμένη συλλαβή ([- -‘]). Οι δύο πρώτες στροφές των σονέτων, με τους 8 στίχους, αποκαλούνται καταχρηστικά και «οκτάβα», που είναι μουσικός όρος για την ηχη­τική απόσταση ανάμεσα στον πρώτο και τον τελευταίο ήχο – νότα μιας οκτάφθογγης κλίμακας.

α.2. Ο τίτλος του ποιήματος ανταποκρίνεται πλήρως στο περιεχόμενο, το οποίο όμως δεν αποκαλύπτεται αμέσως, παρόλο που από τον τίτλο ο αναγνώ­στης αντιλαμβάνεται αμέσως το γενικό θέμα του ποιήματος. Ειδικότερα, στον τελευταίο στίχο «όμορφή μου, καλή, γλυκειά πατρίδα» συνοψίζεται το νόημα του ποιήματος, καθώς έχουν προηγηθεί περιγραφές. Ο ποιητής παρατηρεί ότι η γη λάμπει σαν νύφη, μιλά και περιγράφει μερικά έντομα, αισθάνεται πληρότητα με τις μοσχοβολιές της φύσης και με τα πουλιά. Στην πραγματικότητα εκφράζει προσωπικά συναισθήματα με την περιγραφή της ανοιξιάτικης φύσης. Στην τέταρτη στροφή ανακαλύπτουμε ότι ο ποιητής δεν υμνεί απλώς τις ομορφιές κάποιου τόπου, αλλά εκφράζει τα συναισθήματα ενός ξενιτεμένου, ενός ανθρώπου που βρίσκεται μακριά, που νοσταλγεί και επιθυμεί να ξαναγυρίσει στην πατρίδα («να σου ξαναφιλήσω τ’ άγιο χώμα»). Στην πραγματικότητα, πίσω από το προσωπείο βρίσκεται ο ίδιος ο ποιητής, κάτι που τονίζεται και με τη σημείωση στο τέλος του ποιήματος ότι το σονέτο αυτό γράφτηκε όταν ο ποιητής ζούσε στο Μόναχο (Μόναχο, 5 Ιουν. 1888). Ο Μάης, στον προτελευταίο στίχο, υποδηλώνει χαρακτηριστικά την άνοιξη, δηλαδή την εποχή που θα μπορούσε να έχει μια γενικότερη σημασία για το ποίημα, καθώς την άνοιξη αναγεννιέται η φύση. Τελικά, με τον τελευταίο στίχο ο ποιητής αποκαλύπτει ότι η περιγραφή που έχει προηγηθεί δεν είναι περιγραφή ενός οποιουδήποτε τόπου, αλλά περιγραφή συγκεκριμένου τόπου, της πατρίδας του. Εκείνο που είναι λιγάκι ασαφές και δυσδιάκριτο στο ποίημα, είναι αν ο ποιητής αναφέρεται στην ιδιαίτερη πατρίδα του, την Κέρκυρα (γεννήθηκε στην Ιθάκη, αλλά η οικογένειά του, ισπανικής καταγωγής από τον παππού του, είχε εγκατασταθεί στην Κέρκυρα, όπου μεγάλωσε και έζησε ο ποιητής, θεωρώντας την ιδιαίτερη πατρίδα του) ή αν αναφέρεται γενικότερα στην ελληνική πατρίδα. Γνωρίζοντας όμως ότι ο ποιητής έγραψε ακόμη δύο ποιήματα για την πατρίδα, με παραπλήσιους τίτλους («Στην πατρίδα», «Εις την πατρίδα»), στα οποία είναι απόλυτα φανερό ότι αναφέρεται στη χώρα, στο κράτος, στην Ελλάδα, κι όχι στην ιδιαίτερη πατρίδα του, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι κι εδώ, σε πρώτο πλάνο, βρίσκεται η ελληνική χώρα. Από την άλλη μεριά, πολλά σονέτα του Λορέντζου Μαβίλη επαινούν και εγκωμιάζουν κερκυραϊκές τοποθεσίες, σε συνδυασμό με τη φύση και το ήπιο κερκυραϊκό κλίμα, οπότε δεν θα ήταν λάθος αν σκεφτούμε ότι και σ’ αυτό το σονέτο το αντικείμενο της λατρείας του ποιητή είναι η ιδιαίτερη πατρίδα του, ως μέρος της χώρας.

β.1. Στη δεύτερη στροφή εντοπίζουμε δύο εικόνες, μία εικόνα οπτική και μία ακουστική. Η οπτική εικόνα βρίσκεται στον στίχο «Πεταλούδες πετούν ταίρι με ταίρι» και η ακουστική στον στίχο «εδώ βουίζει μέλισσα, εκεί σφήκα·». Με τη χρήση αυτών των δύο εικόνων, που αποτελούν λεπτομέρειες σε ό,τι μπορούμε να δούμε και ν’ ακούσουμε στη φύση, αλλά και με την αναφορά σε μοσχοβολιές αμέσως παρακάτω, ο ποιητής επιτυγχάνει να δώσει μια α­ξιόπιστη περιγραφή της ανοιξιάτικης φύσης, όπως την σκέφτεται, τη θυμά­ται και την αναπολεί, δεδομένου ότι βρίσκεται μακριά, με την οποία αμέσως παρακάτω θα οδηγηθούμε σε συγκεκριμένο τόπο.

β. 2. Τρεις ιδιωματικές, λαϊκές λέξεις, που μπορούν να εντοπιστούν στο ποίημα «Πατρίδα» είναι οι λέξεις: «πάλε», «άμετρα» και «σβηέται» (και οι τρεις αυ­τές λέξεις βρίσκονται στην πρώτη στροφή). Το επίρρημα «πάλι» (ξανά, για άλλη μια φορά) εδώ έχει γίνει «πάλε», που παραπέμπει στην κερκυραϊκή λαϊκή διάλεκτο αλλά και σε τοπικές διαλέκτους άλλων περιοχών. Η λέξη «άμετρα» είναι επίσης λαϊκή, είναι επίθετο που παραπέμπει στη μεγάλη ποσότητα με απαλοιφή ενδιαμέσων γραμμάτων της λέξης «αμέτρητα» κι όχι επίρρημα τροπικό (δηλαδή, δεν σημαίνει χωρίς μέτρο). Τέλος, και στη λέξη «σβηέται» έχουμε απαλοιφή του ενδιαμέσου «ν» του τρίτου προσώ­που του παθητικού ρήματος «σβήνομαι» («σβήνεται», «σβη-έται») και με­ταφορά του τόνου από την προπαραλήγουσα στην παραλήγουσα.

(Σημ.: Εντοπίζεται ακόμη στο ποίημα αυτό και η ιδιωματική λαϊκή λέξη «φυλλοκάρδια»).

Στον τελευταίο στίχο του ποιήματος («όμορφή μου, καλή, γλυκειά πατρί­δα») εντοπίζουμε τρία επίθετα. Στην ουσία, εκτός από το ουσιαστικό «πα­τρίδα» και το κτητικό «μου», ο στίχος αυτός είναι στίχος τριών επιθέτων. Η πατρίδα αποκαλείται όμορφη, καλή και γλυκειά. Ο ποιητής συσσωρεύει ε­πίθετα, για να τονίζει πόσο ξεχωρίζει τις ομορφιές της πατρίδας του από τις ομορφιές άλλων πατρίδων, πόσο πολύ επιθυμεί την πατρίδα του. Τα συ­γκεκριμένα αυτά επίθετα, είτε δύο από τα τρία, είτε μαζί με άλλα, τα συνα­ντούμε στην καθημερινή μας ζωή, όταν τονίζονται οι χάρες, π.χ. ενός μω­ρού, ενός παιδιού, ενός ανθρώπου. Μ’ αυτή την έννοια, με τα τρία αυτά ε­πίθετα η πατρίδα προσωποποιείται, καθώς τουλάχιστον η λέξη «καλή» υποδηλώνει συγκεκριμένη συμπεριφορά έμψυχου όντος.

1. ΠΑΡΝΑΣΣΙΣΜΟΣ, 2. Κ. Παλαμάς, Ανατολή, αδίδ. κείμενο από Τράπ. θεμάτων, ερωτήσεις, απαντήσεις, υποστηρικτικό υλικό

Νέα Αθηναϊκή Σχολή (γενιά του 1880)
Λογοτεχνικό κίνημα που εμφανίζεται στη Γαλλία στα μέσα του 19ου αι. ως το Ρομαντισμό.
  • Δίνει μεγάλη σημασία στην ακρίβεια της έκφρασης και στη λεπτομέρεια
  • Καλλιεργεί ποίηση απρόσωπη και αντικειμενική
  • Υιοθετεί απόλυτα ισορροπημένο και ψυχρό ποιητικό τόνο (ποίηση χωρίς αληθινή ζωή, χωρίς ανθρώπινη παρουσία, χωρίς συναίσθημα)
  • Επιδιώκει την απουσία κάθε συναισθήματος, πάθους, έντασης. Οι Έλληνες παρνασσικοί διατήρησαν αρκετά το συναίσθημα στην ποίησή τους κυρίως όσον αφορά κάποια υποκειμενική στάση απέναντι στα θέματά τους.
  • Επιδιώκει να εκφράσει την ηρεμία, τη γαλήνη, την απάθεια. Οι Έλληνες παρνασσικοί δεν έφτασαν ποτέ στην τέλεια απάθεια.
  • Υιοθετεί την πλαστικότητα και την αρμονία της κλασικής τέχνης
  • Ενδιαφέρεται υπερβολικά για τη μορφή
  • Σέβεται τους ρυθμικούς, μετρικούς και στιχουργικούς κανόνες
  • Επεξεργασία του στίχου
  • Ομοιοκαταληξία
  • Θέματα: μυθολογία, ιστορία, χαμένοι πολιτισμοί της αρχαιότητας (ελληνικός και ινδικός πολιτισμός)
  • Δημοτική γλώσσα (γενιά του δημοτικισμού)
  • Απλότητα στην έκφραση, καθημερινότητα, θέρμη της καθημερινής ομιλίας

    Έλληνες ποιητές που έγραψαν κυρίως παρνασσιακά ποιήματα: Κωστής Παλαμάς, Ιωάννης Γρυπάρης, Γεώργιος Δροσίνης, Αριστομένης Προβελέγγιος, Λορέντζος Μαβίλης, Άγγελος Σικελιανός, Κώστας Βάρναλης (μεταγενέστεροι), …

    ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ,  Η ΑΓΟΡΑ

    Πάντα διψᾷς −ὅπως διψάει τὸ πρωτοβρόχι
    Στεγνὴ καλοκαιριὰ −τὸ βλογημένο σπίτι,
    Καὶ μια κρυφὴ ζωὴ σὰ δέηση ἐρημίτη,
    Ἀγάπης καὶ ἀρνησιᾶς ζωοῦλα σὲ μιὰ κώχη.

    Διψᾷς καὶ τὸ καράβι ποὺ τὸ πέλαο τὄχει
    Κι ὅλο τραβάει μὲ τὰ πουλιὰ καὶ μὲ τὰ κήτη,
    Κ’ εἶναι μεστὴ ἡ ζωή του μ’ ὅλο τὸν πλανήτη·
    Καὶ τὸ καράβι καὶ τὸ σπίτι σοῦ εἶπαν. «Ὄχι!

    Μήτε ἡ παράμερη εὐτυχιὰ ποὺ δὲ σαλεύει,
    Μήτε ἡ ζωὴ π’ ὅλο καὶ νέα ψυχὴ τῆς βάνει
    Κάθε καινούργια γῆ καὶ κάθε νιὸ λιμάνι·

    Μόνο τἀλάφιασμα τοῦ σκλάβου ποὺ δουλεύει·
    Σέρνε στὴν ἀγορὰ τὴ γύμνια τοῦ κορμιοῦ σου,
    Ξένος καὶ γιὰ τοὺς ξένους καὶ γιὰ τοὺς δικούς σου.»

    1896
    Από τη συλλογή Η Ασάλευτη Ζωή
    • Το ποίημα είναι σονέτο (=λυρικό ποίημα που αποτελείται από 14 στίχους που κατανέμονται σε 4 στροφές/οι 2 πρώτες 4στιχες , οι 2 τελευταίες 3στιχες, μέτρο ιαμβικό με 11σύλλαβους στίχους, ομοιοκαταληξία σταυρωτή στις 2 πρώτες στροφές, με ποικίλους συνδυασμούς στις άλλες 2 στροφές).
    • “Μόνο τ΄ αλάφιασμα του σκλάβου …” : η εικόνα του δούλου στην αρχαία αγορά. Απεικονίζει τη δική του καθημερινότητα: “ … ο ποιητής πιεζόταν από οικονομικές ανάγκες και υποχρεωνόταν να εργάζεται σκληρά αρθρογραφώντας στα διάφορα αθηναϊκά έντυπα για να επιβιώσει”.

    PARNASSISMOS

Για να δείτε πιο καθαρά και πιο αναλυτικά όλη τη χρονογραμμή της ιστορίας της νέας ελληνικής λογοτεχνίας πατήστε: εδώ.

2.

Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία

Τάξη: Α΄ τάξη Ημερήσιου Γενικού Λυκείου

Ενότητα: «Παράδοση και Μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση»

ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΩΣΤΗΣ (1859-1943)

Aνατολή

  • Γιαννιώτικα, σμυρνιώτικα, πολίτικα,

μακρόσυρτα τραγούδια ανατολίτικα, λυπητερά,

πώς η ψυχή μου σέρνεται μαζί σας!

Είναι χυμένη από τη μουσική σας

και πάει με τα δικά σας τα φτερά.

  • Σας γέννησε και μέσα σας μιλάει

και βογγάει και βαριά μοσκοβολάει

μια μάννα· καίει το λάγνο της φιλί,

κι είναι της Mοίρας λάτρισσα και τρέμει,

ψυχή όλη σάρκα, σκλάβα σε χαρέμι,

η λαγγεμένη Aνατολή.

  • Mέσα σας κλαίει το μαύρο φτωχολόι,

κι όλα σας, κι η χαρά σας, μοιρολόι

πικρό κι αργό·

μαύρος, φτωχός και σκλάβος και ακαμάτης,

στενόκαρδος, αδούλευτος, ― διαβάτης

μ’ εσάς κι εγώ.

  • Στο γιαλό που τού φύγαν τα καΐκια,

και του μείναν τα κρίνα και τα φύκια,

στ’ όνειρο του πελάου και τ’ ουρανού,

άνεργη τη ζωή να ζούσα κι έρμη,

βουβός, χωρίς καμιάς φροντίδας θέρμη,

με τόσο νου,

  • όσος φτάνει σα δέντρο για να στέκω

και καπνιστής με τον καπνό να πλέκω

δαχτυλιδάκια γαλανά·

και κάποτε το στόμα να σαλεύω κι

απάνω του να ξαναζωντανεύω τον

καημό που βαριά σάς τυραννά

  • κι όλο αρχίζει, γυρίζει, δεν τελειώνει.

Και μια φυλή ζει μέσα σας και λιώνει

και μια ζωή δεμένη σπαρταρά,

γιαννιώτικα, σμυρνιώτικα, πολίτικα,

μακρόσυρτα τραγούδια ανατολίτικα,

λυπητερά.

(από το K’ έχω από σας μια δόξα να ζητήσω, Eρμής 2001 )

ΑΝΑΤΟΛΗ: ανάγνωση – διαβάζει: Παλαμάς Kωστής, Tραγούδια από τα Γιάννινα με την κομπανία του Nίκου Tζάρα, Φίλοι Mουσικού Λαογραφικού Aρχείου Mέλπως Mερλιέ 2000

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

α

α.1. Να εντοπίσετε τα εξωτερικά-μορφικά γνωρίσματα του ποιήματος ως προς:

  • το μέτρο
  • την ομοιοκαταληξία
  • τις στροφικές ενότητες (12 μονάδες)

α.2.  Με  βάση  την προηγούμενη  απάντησή  σας  να  προσδιορίσετε  αν  το  ποίημα εντάσσεται στην παραδοσιακή ή στη μοντέρνα ποίηση. (5 μονάδες)

α.3.  Να  σχολιάσετε  τον  τίτλο  του  ποιήματος  σε  σχέση  με το  περιεχόμενο. (8 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

β

β.1. Να επισημάνετε τη βασική επανάληψη που κυριαρχεί στο ποίημα. Να αναφέρετε τις στροφές στις οποίες την εντοπίζετε και να σχολιάσετε τη λειτουργία της. (10 μονάδες)

β.2.Να βρείτε στο κείμενο πέντε (5) μεταφορές. (5 μονάδες)

β.3. Να αναφέρετε πέντε (5) λέξεις ή εκφράσεις με τις οποίες αποδίδεται το πάθος που κυριαρχεί στα τραγούδια για τα οποία μιλάει το κείμενο. (10 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ: 25 ΜΟΝΑΔΕΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

α

α.1.,2. Το ποίημα του Κωστή Παλαμά «Ανατολή» διαθέτει μέτρο. Το μέτρο είναι ιαμβικό, δηλαδή τονίζεται κάθε δεύτερη συλλαβή Γιαννιώ / τικα, / σμυρνιώ / τικα, / πολί / τικα). Επίσης, διαθέτει ομοιοκαταληξία, του τύπου ααβγγβ (ζευγαρωτή) σε κάθε στροφή. Επιπλέον, αποτελείται από έξι ατρο­φικές ενότητες.

Με βάση τα εξωτερικά του γνωρίσματα, το ποίημα αυτό ανήκει στην παρα­δοσιακή ποίηση.

α.3. Ο τίτλος του ποιήματος είναι «Ανατολή». Ο ποιητής αναφέρεται στην Ανα­τολή ως γεωγραφικό προσδιορισμό, κι όχι στο φυσικό φαινόμενο της ανα­τολής του ηλίου. Σύμφωνα με το περιεχόμενο, ο τίτλος ταιριάζει και ανταποκρίνεται σ’ αυτό. Ο ποιητής έχει ως επίκεντρο της σκέψης του τα τρα­γούδια και τη μουσική των Ιωαννίνων, της Σμύρνης και της Κωνσταντινού­πολης (πολίτικα τραγούδια), που είναι μακρόσυρτα και λυπητερά, σαν την ψυχή του, και με τα οποία κλαίει η φτωχολογιά.

β

β.1. Η βασική επανάληψη που κυριαρχεί στο ποίημα είναι οι στίχοι: «Γιαννιώτικα, σμυρνιώτικα, πολίτικα, / μακρόσυρτα τραγούδια ανατολίτικα, / λυπητε­ρά». Η επανάληψη αυτή εντοπίζεται στην πρώτη και στην τελευταία στρο­φή – και μάλιστα ως πρώτοι στίχοι και ως τελευταίοι στίχοι του ποιήματος. Υπογραμμίζει τη συναισθηματική σχέση του ποιητή μ’ αυτά τα τραγούδια και με τις ανάλογες συνθέσεις. Ο ποιητής σκέφτεται το πάθος και το παρά­πονο της Ανατολής, όπως αυτό εκφράζεται με τα μακρόσυρτα και λυπητε­ρά τραγούδια της.

β.2. Εντοπίζουμε τις μεταφορές: α) «πώς η ψυχή μου σέρνεται μαζί σας!», β) οι στίχοι «Σας γέννησε και μέσα σας μιλάει /και βογγάει και βαριά μοσκοβολά­ει / μια μάννα·», γ) «ψυχή όλη σάρκα», δ) «Μέσα σας κλαίει το μαύρο φτωχολόι», ε) «Και μια φυλή ζει μέσα σας και λιώνει».

β.3. Πέντε (5) λέξεις ή εκφράσεις με τις οποίες αποδίδεται το πάθος που κυριαρ­χεί στα τραγούδι είναι: α) «μακρόσυρτα τραγούδια ανατολίτικα, / λυπητερά», β) «και βογγάει και βαριά μοσκοβολάει / μια μάννα·», γ) «καίει το λάγνο της φιλί», δ) «η λαγγεμένη Ανατολή», ε) «και μια ζωή δεμένη σπαρταρά».

ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ

Βιογραφικά

Ο ποιητής Κωστής Παλαμάς γεννήθηκε στην Πάτρα το 1859 και πέθανε στην Αθήνα το 1943 (γερμανική κατοχή). Δεν έγραψε μόνο ποίηση αλλά και πεζά, θέατρο, κριτική κ.ά. Τελείωσε τις γυμνασιακές σπουδές του στο Μεσο­λόγγι κι ύστερα γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όμως εγκατέλειψε τις σπουδές για ν’ αφοσιωθεί στη λογοτεχνία. Το 1886 δημοσιεύτη­κε η πρώτη του ποιητική συλλογή «Τραγούδια της Πατρίδος μου», στη δημοτική γλώσσα, η οποία εναρμονιζόταν απόλυτα με το κλίμα της Νέας Αθηναϊκής Σχο­λής, που αναδείχτηκε πρωτοπόρος της, μαζί με τον Νίκο Καμπά και τον Γεώργιο Δροσίνη (Νέα Αθηναϊκή ή Παλαμική Σχολή). Πέθανε στις 27 Φεβρουαρίου του 1943 έπειτα από σοβαρή ασθένεια, 40 ημέρες μετά το θάνατο της συ­ζύγου του (τον οποίο δεν είχε πληροφορηθεί επειδή και η δική του υγεία ήταν σε κρίσιμη κατάσταση). Η κηδεία του έμεινε ιστορική, για την κοσμοσυρροή και για το ποίημα που διάβασε ο ποιητής Άγγελος Σικελιανός (βλ. σελ. 202).

Ο ποιητής και η εποχή του

Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές, με σημαντική συνεισφορά στην εξέλιξη και ανανέωση της νεοελληνικής ποίησης, και αναδεί­χτηκε σε κεντρική μορφή όχι μόνο της ποίησης, αλλά και της κοινωνίας και του έθνους. Το ποιητικό του έργο είναι μεγάλο σε έκταση και σε σημασία, και είχε τεράστια απήχηση στην εποχή του. Το ενδιαφέρον για το έργο του μειώθηκε στη μεταπολεμική Ελλάδα, όταν επεκράτησαν διαφορετικά αισθητικά ρεύματα, ενώ υποχώρησε και το ενδιαφέρον για την ποίηση γενικότερα. Η εμφάνιση του Κωστή Παλαμά, αλλά και των άλλων ποιητών της Νέας Αθηναϊκής Σχολής, συ­νέπεσε με την έξαρση του προβληματισμού της εποχής για το γλωσσικό ζήτη­μα. Η υποστήριξη του Παλαμά προς όλες τις προσπάθειες καθιέρωσης της δη­μοτικής ήταν συνεχής και έμπρακτη. Συνεργαζόταν με το περιοδικό – όργανο του δημοτικισμού «Ο Νουμάς» από το πρώτο κιόλας τεύχος και στη δημοτική έγραψε όχι μόνο τα ποιήματά του, αλλά και τα (λίγα) διηγήματά του. Πολλές φορές βρέθηκε και στο επίκεντρο επιθέσεων για τις γλωσσικές του ιδέες.

Ελ. Πολίτου – Μαρμαρινού, 

Ο Κ. Παλαμάς θεωρητικός της ποίησης (απόσπασμα)

«Σᾶς ἀγαπῶ, κ’ ἔχω ἀπό σᾶς μιά δόξα νά ζητήσω, ὦ Στίχοι…»

Οἱ Στίχοι, 1883

Οἱ Νύχτες τοῦ Φήμιου, 1935

Το πάθος του Παλαμά για την ποίηση είναι γνωστό σε όλους τους μελετητές του, έτσι ομολογημένο όπως είναι συχνά από τον ίδιο. Στην Ποιητική μου, μάλιστα, διευκρινίζει §ότι αυτό που ενοποιεί τον πολυδιάστατο εαυτό του (Πρβλ. Εἶμαι ὄχι μέ τό, ἀλλά μέ τά ἐγώ μου, 1493) είναι το πάθος του για το Τραγούδι. Κάτι ἀσάλευτο μέσα στά πολυσάλευτα. Κι ακόμα ότι ο τίτλος της σημαντικής συλλο­γής του Ἀσάλευτη Ζωή συγκρατεῖ δυό συναπτά νοήματα μέσα του. Το ἓνα, ἐξωτερικώτερο, τῆς άκινησίας, τοῦ ἀταξίδευτου, τοῦ πολύ ὀλίγο περιπατητικοῦ, τοῦ καθιστικοῦ τῆς ζωής τοῦ ποιητῆ. Τό άλλο, οὐσιαστικώτερο, θυμίζει τόν Ἀπαρασάλευτο ἀπό παιδάκι ἔρωτά μου πρός τό στίχο. (I 494-495).

Ο έρωτάς του αυτός τον έκανε να στοχαστεί βαθιά πάνω στη φύση και τη λειτουργία της ποίησης, προκειμένου, βέβαια, να την υπηρετή­σει αποτελεσματικότερα. Στην αγωνιώδη προσπάθειά του να συλλάβει «τί εἶναι» και «τί κάνει» η ποίηση βοηθήθηκε, όπως είναι επόμενο, από τη δια βίου επαφή του με τα ίδια τα ποιητικά κείμενα, ελληνικά και ξένα, αλλά και από τη μελέτη καθαρά θεωρητικών έργων αισθητικής και ποιητικής. Όχι μόνον ακολουθώντας τις ανεξιχνίαστες ροπές του ποιητικού ταλέντου αλλά και αξιοποιώντας την αναμφισβήτητη οξυδέρκεια και συνδυαστική ικανότητα του πνεύματός του, κατέληξε αφενός σε ορισμένες αποφασιστικής σημα­σίας επιλογές, σε ό,τι αφορά την ποιητική του δημιουργία, και αφετέ­ρου στη διατύπωση συγκεκριμένων θεωρητικών απόψεων για την ποί­ηση, πολλές από τις οποίες ισχύουν και για τη λογοτεχνία γενικότερα.

Σε μια πρώτη φάση και σε κείμενα που ανάγονται ήδη στην τελευ­ταία δεκαετία του περασμένου αιώνα ο Παλαμάς διαπιστώνει, με τη βοήθεια και των γάλλων Παρνασσικών, την αξία και τη σημασία που έχει για το ποίημα και την ποίηση αυτό που γενικά ονομάζουμε μορφή. Από τη διαπίστωση αυτή απορρέει σειρά ολόκληρη σκέψεων, συχνά επιγραμματικών ή και αφοριστικών, για την ανάγκη διαρκούς επεξεργασίας της ποιητικής μορφής.

1894 : Κάθε σωστός ποιητής δέ μπορεῖ παρά νά εἶναι καί τεχνίτης. (ΣΤ 151)

1896 : Ἀκόμη δέν ἐκαταλάβαμεν ἐπαρκώς οἱ γράφοντες τήν σημα­σίαν τῆς μορφῆς ἐν τῇ λογοτεχνίᾳ ή καί κατανοήσαντες δέν κατωρθώσαμεν ἀκόμη νά δείξωμεν τελείως εἰς τά ἔργα μας ὃτι τό ἐκαταλάβαμεν. (ΙΔ 443).

1912 : Ἓνα ποίημα δέν εἶναι μόνο γέννημα Ἰδέας καί πάθους, εἶναι καί κατόρθωμα ἑνός δουλευτῆ, πού μέ τό γλωσσικό ὑλικό τό πλάθει καί τό χτίζει, πού μέ τή γλώσσα κάνει τό στίχο…(I 459-60).

Ο Παλαμάς είχε πολύ νωρίς συνειδητοποιήσει ότι αυτό που συνήθως ονομάζουμε «περιε­χόμενο» ενός ποιητικού κειμένου και στο οποίο η παραδοσιακή κριτι­κή αναζητούσε συχνά την αξία του ποιήματος είναι αποτέλεσμα ή συνάρτηση της γλωσσικής μορφής και ότι, επομένως, ο διαχωρισμός «μορφής» – «περιεχομένου» είναι στην πράξη αδύνατος.

Α’ ΣΤΑΣΙΜΟ: ΣΤΙΧΟΙ 1220 – 1285

ΕΝΟΤΗΤΕΣ – ΠΛΑΓΙΟΤΙΤΛΟΙ:

Α’ ΣΤΡΟΦΗ: Η επίκληση στο αηδόνι και οι συμφορές των Τρώων.

Α’ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ: Ο θρήνος για τους νικητές.

Β’ ΣΤΡΟΦΗ: Οι σκοτεινοί θεοί.

Β’ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ: Ο παραλογισμός του πολέμου.

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ:

  • ΧΟΡΟΣ: Χαρακτηρίζεται από φιλευσπλαχνία και ευαισθησία, αμερόληπτος, ο λόγος του αποκτά διαχρονική αξία.

ΠΑΡΟΜΟΙΩΣΕΙΣ:

  • Στίχοι 1263-1264: «σαν άσπρος κύκνος… της Λήδας».

(Η Ωραία Ελένη ήταν κόρη του Διός και της Λήδας, ή κατά μίαν άλλη εκδοχή, του Διός και της Νεμέσεως, ή ακόμη φέρεται και ως κόρη του Διός και της Αφροδίτης. Σαν επίσημος πατέρας της, φέρεται ο Τυνδάρεως, βασιλεύς του Άργους. Είχε αδελφούς από την Λήδα τους Διόσκουρους Κάστορα και Πολυδεύκη, την Τιμάνδρα, την Κλυταιμνήστρα και την Φιλονόην….

Βίντεο: ΛΗΤΩ- ΔΗΛΟΣ – η γέννηση του Απόλλωνα & της Άρτεμης).

  • Στίχοι 1282-1283: «Τα κάστρα τους… σαν κεραυνός του Δία».

ΕΙΡΩΝΕΙΑ:

  • Στίχοι 1251-1252: «του πολέμου/ βραβείο».

ΑΣΥΝΔΕΤΟ:

  • Στίχος 1266: «άδικη, άθεη, άπιστη, προδότρα».

ΠΡΟΣΩΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ:

  • Στίχοι 1222-1223: «γλυκοκέλαδο πουλί… λυπητερή λαλιά».
  • Στίχοι 1259-1261: «Οι γνώμες… αλόγιαστα».

ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ:

  • Στίχος 1229: « γι’ αυτούς που θέρισε κοντάρι ελληνικό»
  • Στίχος 1232: «του χαμού ο γαμπρός».
  • Στίχος 1235: «γάμο συφοριασμένο».
  • Στίχος 1248: «Άνεμοι θυμωμένοι».
  • Στίχος 1259-1261: «οι γνώμες να πηδούν/ και πάλι στο ενάντιο… αλόγιαστα».
  • Στίχος 1285: «που αβάσταχτους σηκώσαν θρήνους».

Θέματα:

1). Γνωρίσματα Στασίμου

Στάσιμο (βλ. Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, Εισαγωγή στην Τραγωδία) : Ανήκει στα λυρικά μέρη της τραγωδίας, αποτελείται από στροφές και αντιστροφές. Δεν υπάρχουν υποκριτές, ούτε διάλογος και εξέλιξη της δράσης. Αντίθετα, υπάρχει: μέλος, όρχηση του Χορού (που δεν μπορούν να εντοπιστούν στο κείμενο), πλούσια εκφραστικά μέσα (π.χ. επίκληση στην αηδόνα, υπερβατό, εικόνες, προσωποποίηση κτλ.) και μια δομή στηριγμένη στο σχήμα «στροφή – αντιστροφή».

Λειτουργία του Α΄ Στασίμου: Γενικά το Στάσιμο δεν προωθεί την εξέλιξη του δράματος. Το συγκεκριμένο πάντως Στάσιμο έχει νοηματική συνάφεια με την τραγωδία μας:

α. Συνοψίζει τα θέματα φύση και ρόλος των θεών προβάλλοντας παράλληλα την άποψη του Χορού.

β. Αναφέρεται στη βασική αντίθεση είναι vs φαίνεσθαι (π.χ. ο Χορός στο στίχο 1252 αναρωτιέται αν για το Μενέλαο το ομοίωμα της Ελένης αποτελεί «βραβείο ή αιτία»).

γ. Αναφέρεται στο δόλο και σ’ ό,τι πρόκειται να επακολουθήσει.

Επιπλέον, το Στάσιμο αποτελεί στοιχείο επιβράδυνσης, που εξασφαλίζει τον αναγκαίο χρόνο, ώστε να αλλάξει μάσκα και κοστούμι η Ελένη.

2) 1ο Στροφικό Σύστημα:

Η Α΄ στροφή έχει θρηνητικό χαρακτήρα. Η αναφορά στο πουλί αηδόνα δεν είναι τυχαία. Η αηδόνα είναι σύμβολο πένθους και θρήνου.

Η Α΄ αντιστροφή αποτελεί συμπλήρωμα της στροφής.

Το 1ο στροφικό σύστημα αποτελεί ένα οργανωμένο όλο με στενούς νοηματικούς δεσμούς. Η λογική σειρά των γεγονότων που υποβάλλει είναι: η αρπαγή της Ελένης από τον Πάρη, το είδωλό της προκάλεσε τον Τρωικό πόλεμο, ο πόλεμος γέννησε συμφορές σε Έλληνες, Τρώες και σε πρόσωπα του στενού οικογενειακού τους περιβάλλοντος.

3) 2ο Στροφικό Σύστημα:

Στη Β΄στροφή ο Χορός μιλά για το θείο γενικά, αλλά στη συνέχεια εξειδικεύει τη σκέψη του και μιλά για θεούς των οποίων οι γνώμες πηδούν από δω και από κει και αλλάζουν στο αντίθετο χωρίς καμία λογική. Ο Χορός μιλά για το απρόβλεπτο της επενέργειας του θείου και την απροσδιόριστη επέμβασή του στα ανθρώπινα πράγματα. Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση. Τονίζει την αβεβαιότητα και τη σύγχυση που επικρατεί στα ανθρώπινα πράγματα.

Στη Β΄αντιστροφή ο Χορός λέει ότι ο Τρωικός πόλεμος και το πρόβλημα με την Ελένη θα μπορούσε να διευθετηθεί με το διάλογο και τις διαπραγματεύσεις. Η άποψη του Χορού αντανακλά τη φιλειρηνική διάθεση και νοοτροπία του Ευριπίδη.

4) Ο ρόλος των θεών: Το θέμα έχει συζητηθεί και στο Β΄ Επεισόδιο. Η επέμβαση του θείου είναι απρόβλεπτη και συμβαίνει εκεί όπου δεν υπήρχε αμφιβολία ότι ο άνθρωπος είναι απόλυτα ασφαλής, όπως στην περίπτωση της Ελένης, η οποία ως κόρη του Δία θα έλεγε κανείς ότι δε θα δυστυχούσε, και όμως θεωρήθηκε άπιστη, άδικη, άθεη. Οι περισσότεροι μελετητές τονίζουν ότι οι στίχοι αυτοί δείχνουν την αμφιβολία του Ευριπίδη, αν όχι τόσο για την ύπαρξη των θεών, όσο για το αλάθητο των ενεργειών τους.

5) Το θέμα του πολέμου: Η Β΄ αντιστροφή είναι μια έντονη αντιπολεμική κραυγή του Ευριπίδη (βλ. παράλλ. κείμ 2, σελ.91). Κανένας από τους Αθηναίους δεν μπορούσε το 412 να ακούσει αυτά τα λόγια, χωρίς να αναλογιστεί τη δυστυχία της πόλης του. Το μίσος του κατά των πολέμων δεν περιορίζεται στην επιφάνεια, αλλά εισχωρεί βαθύτερα και αναζητά τα βαθύτερα αίτια που γεννούν τους πολέμους και τις καταστροφές που προκαλούν όχι μόνο σε άτομα, αλλά σε ολόκληρους λαούς. Έτσι, παρόλο που στην Ελένη του υπάρχει ένας στίχος, όπου αποδίδονται οι πόλεμοι στους θεούς (στίχ.45), στην ουσία ο ποιητής ακολουθεί την άποψη πως οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν την άμεση ευθύνη για τις πολεμικές συγκρούσεις και τις συμφορές που απορρέουν απ’ αυτές.

Οι στίχοι αυτοί αναφέρονται στα πρόσφατα συγκλονιστικά γεγονότα στη Σικελία, για τα οποία ο ποιητής θεωρούσε υπεύθυνους τους οπαδούς της φιλοπόλεμης μερίδας, η οποία είχε ενθαρρύνει τους μάντεις στις χρησμολογίες τους για ευνοϊκή έκβαση της εκστρατείας.

Β΄επεισόδιο – 4η σκηνή: Ερμηνεία κειμένου

Δομή – πλοκή

Γι’ αυτήν ειδικά τη σκηνή έχουν διατυπωθεί διάφορες απόψεις. Ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν ότι η σκηνή αυτή είναι περιττή και ότι ο ποιητής την έβαλε για vα κάνει επίδειξη της ρητορικής του δεινότητας και, γενικά, για να δείξει την αγάπη του στη ρητορική. Αντίθετα, άλλοι μελετητές υποστηρίζουν ότι η σκηνή είναι αναγκαία για την ενότητα της τραγωδίας.

Η είσοδος της Θεονόης (στ. 951 κ.ε.) είναι μεγολοπρεπής, τελετουργική και πολύ εντυπωσιακή, καθώς προκαλεί θαυμασμό και δέος μαζί. Προηγούνται δύο θεραπαινίδες, απαραίτητες για την καθαρτήρια τελετή.

Η όλη σκηνή δομείται σε τέσσερεις μονολόγους – δύο μονόλογοι της Ελένης και του Μενελάου και δύο της Θεονόης. Όλοι οι μονόλογοι αποτελούν θαυμάσιους ρητορικούς λόγους υπερασπιστικούς του ζεύγους. Ο τελευταίος λόγος της Θεονόης  είναι μια αιτιολογημένη έκδοση της τελικής της απόφασης. Στον πρώτο λόγο της η μάντισσα ενημερώνει τους δύο ενδιαφερομένους και επισημαίνει ορισμένα στοιχεία.

Ο λόγος της Ελένης προς τη Θεονόη αρχίζει και τελειώνει με ικεσία (στ. 987, 1038), αλλά, εκτός οπό την ικεσία χρησιμοποιεί και την πειθώ. Κατ’ αυτό τον τρόπο, απευθύνεται και στο συναίσθημα, και στη λογική της μάντισσας. Το αίτημά της να μη μαρτυρήσει η Θεονόη στον Θεοκλύμενο την παρουσία του Μενελάου το υποστηρίζει με τα εξής
επιχειρήματα:

α) Πρέπει να παραμείνει ευσεβής και να μην κάνει ανόσια πράξη.

β) Πρέπει vα σεβαστεί τη δικαιοσύνη και να μην κάνει ταπεινή και άδικη πράξη,
γ) Πρέπει να δείξει σεβασμό στον νεκρό πατέρα της και να μην τον ατιμάσει.

Tα τρία βασικά στοιχεία που προβάλλει στα επιχειρήματά της είναι η ευσέβεια, η δικαιοσύνη, η αγάπη στον πατέρα, τα οποία απευθύνονται και στη λογική και στο συναίσθημα.

Στους στίχους 1020-5 η Ελένη, για να συγκινήσει τη Θεονόη, προβάλλει τη δυστυχία της, που οφείλεται στην κατασυκοφάντησή της ότι δηλαδή πρόδωσε και ατίμασε τον άνδρα της. Η Ελένη είναι μια πανέξυπνη γυναίκα, που ξέρει να πείθει και να συγκινεί χρησιμοποιώντας την κατάλληλη επιχειρηματολογία και χειριζόμενη θαυμάσια το λόγο, τη «διάνοια» κατά τον Αριστοτέλη.

Ο λόγος του Μενελάου είναι ίσης έκτασης με εκείνον της Ελένης, κάτι που σημαίνει ότι οι δυο λόγοι είναι ίσης βαρύτητας, όχι όμως και ίσης αποτελεσματικότητας. Ο Μενέλαος επιλέγει διαφορετική τακτική για να μεταπείσει τη Θεονόη. Ο λόγος του όμως δεν έχει τη δομή και τη λογική αλληλουχία εκείνου της Ελένης και, το βασικότερο, του λείπει το συναίσθημα και η ζεστασιά. Είναι λόγος ωμός και αμεθόδευτος. Δεν είχε άδικο ο Χορός όταν στους στίχους 1044-5 εξέφρασε την απορία του, στην ουσία τους φόβους του– για την τακτική που θα ακολουθούσε ο Μενέλαος, ο οποίος εφαρμόζει την τακτική του
«ενδόξου πολεμιστή», την οποία ο ίδιος αποκαλεί πολιτική του «αντρίκειου θάρρους» (στ. 1052)· μια τακτική που στην ουσία δεν διαθέτει επιχειρηματολογία. Το μοναδικό επιχείρημα που παραθέτει, αν μπορεί να θεωρηθεί επιχείρημα, είναι πως το σωστό είναι η Θεονόη να τον σώσει και να του δώσει πίσω την Ελένη. Σε αντίθετη περίπτωση, θα είναι, κακιά. Μια έμμεση απειλή αποτελεί το γεγονός ότι πέφτει στον τάφο του Πρωτέα, αλλά και εκεί απαιτεί (στ. 1062), δεν παρακαλεί, και πολύ περισσότερο δεν ικετεύει. Είναι όμως λιτός και ανθρώπινος, και αυτό είναι το μόνο που βαραίνει στην απόφαση της Θεονόης (στ. 1114-8). Η απόγνωσή του διακρίνεται στο σημείο όπου απευθύνεται στον Άδη και του ζητά καθαρά βοήθεια (στ. 1069-70). Δε ζητά ταπεινό βοήθεια, αλλά με έναν τρόπο που θυμίζει εμπορική συναλλαγή.