ΕΥΡΙΠΙΔΗ, ΕΛΕΝΗ, Δ’ επεισόδιο, στίχοι: 1500 – 1592. Περίληψη, ενότητες, θέματα, σχήματα λόγου

ΠΕΡΙΛΗΨΗ Δ΄ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟΥ

Στη σκηνή εμφανίζεται η Ελένη που απευθυνόμενη στις δούλες του Χο­ρού τους ανακοινώνει ότι η Θεονόη κράτησε το λόγο της και δεν μαρτύρησε την είδηση του ερχομού του Μενελάου, αλλά είπε ψέματα επιβεβαιώνοντας το θά­νατό του. Μαρτυρεί ότι ο Μενέλαος πια ντύθηκε και πλύθηκε, μετά από πολύ καιρό και φέρει επάνω του χάλκινη πανοπλία, ασπίδα και δόρυ. Ζητάει από το Χορό να μη μαρτυρήσουν εκείνες την παρουσία του ανδρός της και προαναγ­γέλλει την είσοδο στη σκηνή του Θεοκλύμενου. Ο Αιγύπτιος βασιλιάς διατάζει τους δούλους να παραταχθούν όπως ζήτησε ο ναυαγός για την κηδεία του νε­κρού. Ωστόσο, ζητάει από την Ελένη να μην ανέβει κι εκείνη στο πλοίο, γιατί φοβάται ότι από τη θλίψη θα επιχειρήσει να αυτοκτονήσει πέφτοντας στη θά­λασσα. Η ηρωίδα καθησυχάζει το βασιλιά ότι έτσι είναι το σωστό και δεν πρέπει να φοβάται, ενώ λαμβάνει και τη διαταγή του να υπακούν οι κωπηλάτες τυφλά στις εντολές του Θεοκλύμενου και τονίζει επανειλημμένα τον μελλούμενο γάμο για να άρει όποιες αντιρρήσεις κι επιφυλάξεις έχει ο Θεοκλύμενος. Αυτός εκ­φράζει τη χαρά του που δε σκότωσε ο ίδιος το Μενέλαο κι έτσι δεν κατηγορείται για το φόνο και προετοιμάζεται για τον επικείμενο γάμο, διατάζοντας να ειδο­ποιηθούν οι άρχοντες του τόπου, ενώ καλεί και το ναυαγό-Μενέλαο να καθίσει στο γάμο και μετά αν θέλει να φύγει ή να μείνει εκεί ευτυχισμένος. Τέλος, ο Σπαρτιάτης ήρωας προσεύχεται στο Δία και ζητάει να τον βοηθήσει γιατί γεύτη­κε ήδη πολλά βάσανα και καλεί τους θεούς να τον συντρέξουν γιατί είναι ώρα πια να ορθοποδήσει κι εκείνος.

ΕΝΟΤΗΤΕΣ – ΠΛΑΓΙΟΤΙΤΛΟΙ:

1Η ΕΝΟΤΗΤΑ: Στ.1500-1523: Τα νέα από το παλάτι.

2Η ΕΝΟΤΗΤΑ: Στ.1524-1565: Η παρέμβαση του Θεοκλύμενου και οι αντιδράσεις της Ελένης.

3Η ΕΝΟΤΗΤΑ: Στ.1566-1580: Οι οδηγίες του Θεοκλύμενου.

4Η ΕΝΟΤΗΤΑ: Στ.1581-1591: Η προσευχή του Μενελάου.

Θέματα:

1) Η ολοκλήρωση της μηχανής:

Προηγούμενες φάσεις μηχανής: α) σχεδιασμός της στο τέλος του Β΄ Επεισοδίου και

β) υλοποίηση του μεγαλύτερου μέρους της στο Γ΄ Επεισόδιο με την εξύφανση του δόλου. Εδώ, στο Δ΄ Επεισόδιο, έχουμε την ολοκλήρωση της μηχανής.

Σύμμαχοι ηρώων μας:

  • Σιωπή Θεονόης
  • Σιωπή χορού
  • Σκευή Μενελάου

Νέα εμπόδια: Είναι οι προτάσεις του Θεοκλύμενου:

  • Να μην πάει η Ελένη
  • Αν πάει, να τη συνοδεύσει ο ίδιος

Τρόποι υπέρβασης των δυσκολιών:

  • Λογικά επιχειρήματα
  • Δημιουργία κατάλληλου συναισθηματικού κλίματος

Συναισθήματα θεατών: Έλληνες vs Βάρβαροι. Ο Αθηναίος θεατής βλέποντας τους ήρωες να εξαπατούν το βάρβαρο αντίπαλο νιώθουν ευχαρίστηση. Είναι γνωστή η άποψη που επικρατούσε σε όλη την αρχαιότητα ότι οι βάρβαροι, δηλ. οι μη Έλληνες, θεωρούνταν και πνευματικά κατώτεροι και απολίτιστοι.

2) Χαρακτήρας ηρώων:

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ:

  • ΕΛΕΝΗ: Δυναμική, αποφασιστική, λογική, έξυπνη, πονηρή, ψύχραιμη.
  • ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: Δύσπιστος, κυριεύεται από το πάθος του για την Ελένη.
  • ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Δείχνει ευσέβεια και πίστη στους θεούς.

Αναλυτικότερα:

Ελένη: Δεν παρατηρούμε εντυπωσιακές αλλαγές από ό, τι είδαμε στα προηγούμενα επεισόδια. Έχει δυναμική στάση, εξασφαλίζει τη σιωπή του χορού, αντιμετωπίζει τα εμπόδια από τις προτάσεις του Θεοκλύμενου. Χρησιμοποιεί τη φυσική σαγήνη της αλλά και της εξυπνάδα της (στίχ. 1565).

Μενέλαος: Ο τόνος του έχει αλλάξει. Είναι σταθερότερος και πιο επιβλητικός. Αρχίζουμε πια να αναγνωρίζουμε το Μενέλαο της Ιλιάδας. Πότε όμως βρήκε τον παλιό του εαυτό; Μήπως μόλις ντύθηκε με ρούχα που του αρμόζουν; (κωμικό στοιχείο)

Σημείωση: Μερικοί μελετητές θεωρούν ότι το γεγονός ότι ο Μενέλαος αλλάζει διάθεση όταν αλλάζει ρούχα είναι κωμικό στοιχείο. Άλλοι πάλι θεωρούν ότι είναι απολύτως φυσιολογική η αλλαγή. Πάντα η εμφάνισή μας επηρεάζει την ψυχολογία μας.

Θεοκλύμενος: Εδώ παρουσιάζεται αρκετά δύσπιστος: α) ρωτάει ο ίδιος τη Θεονόη για το Μενέλαο, β) θέλει να πείσει την Ελένη να μην πάει ή γ) αν πάει, να τη συνοδεύσει ο ίδιος.

3) είναι vs φαίνεσθαι: Μέχρι τώρα η αντίθεση δεν ελεγχόταν από τους ήρωές μας. Εδώ, όμως, η αντίθεση είναι σκηνοθετημένη από τους ίδιους. Έχουμε σκηνοθετημένο φαίνεσθαι.

 ΕΙΡΩΝΕΙΑ:

  • Στίχοι 1532-1533: «από τη θλίψη/ για τις χαρές του Μενέλαου».

ΠΡΟΣΩΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ:

  • Στίχοι 1545-1546: «Η μοίρα… ως τώρα».
  • Στίχος 1591: «κυκλώνει το κακό».

ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ:

1) Στίχος 1534: «πικρά… αναστενάζεις».

2) Στίχος 1556: «την όψη… μη χαλάσουν».

3) Στίχος 1558: «κι οι νεκροί ένας ίσκιος».

4) Στίχος 1577: «ν’ αντιβουίξει».

5) Στίχοι 1588-1589: «χαρές… εγεύτηκα».

6)  Στίχος 1599: «να με κυκλώνει το κακό».

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ, [Ο τόπος μας], αδίδακτο κείμενο από τράπεζα θεμάτων

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ (1900-1971)

seferhs-57

[Ο τόπος μας]

Ι’ 

Ο τόπος μας είναι κλειστός, όλο βουνά

που έχουν σκεπή το χαμηλό ουρανό μέρα και νύχτα.

Δεν έχουμε ποτάμια δεν έχουμε πηγάδια δεν έχουμε πηγές,
μονάχα λίγες στέρνες, άδειες κι αυτές, που ηχούν και που
τις προσκυνούμε.

Ήχος στεκάμενος κούφιος, ίδιος με τη μοναξιά μας
ίδιος με την αγάπη μας, ίδιος με τα σώματά μας.

Μας φαίνεται παράξενο που κάποτε μπορέσαμε να χτί-
σουμε

τα σπίτια τα καλύβια και τις στάνες μας.

Κι οι γάμοι μας, τα δροσερά στεφάνια και τα δάχτυλα
γίνουνται αινίγματα ανεξήγητα για την ψυχή μας.

Πώς γεννηθήκαν πώς δυναμώσανε τα παιδιά μας;

Ο τόπος μας είναι κλειστός. Τον κλείνουν
οι δυο μαύρες Συμπληγάδες1. Στα λιμάνια
την Κυριακή σαν κατεβούμε ν’ ανασάνουμε
βλέπουμε να φωτίζουνται στο ηλιόγερμα
σπασμένα ξύλα από ταξίδια που δεν τελείωσαν
σώματα που δεν’ ξέρουν πια πώς ν’ αγαπήσουν.

(Από τη συλλογή Μυθιστόρημα. Εστία, 1935)

 

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

α

α.1. Να διακρίνετε αν το ποίημα ως προς τη μορφή του είναι παραδοσιακό ή μοντέρνο. (5 μονάδες)

α.2. Να καταγράψετε τέσσερα (4) μορφικά χαρακτηριστικά του ποιήματος, τα οποία να τεκμηριώνουν την απάντησή σας στο α. 1. (20 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

β

β.1. Ο Σεφέρης αξιοποιεί στο ποίημά του το εκφραστικό μέσο της επανάληψης. Να εντοπίσετε μια επανάληψη (4 μονάδες) και να επισημάνετε τη λειτουργία της στο ποίημα. (8 μονάδες)

β.2. Ο ποιητής χρησιμοποιεί συχνά στα ποιήματά του το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο.
Να γράψετε τέσσερα (4) παραδείγματα χρήσης του πρώτου πληθυντικού προσώπου
στο ποίημα (8 μονάδες) και να σχολιάσετε τη λειτουργία του. (5 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

1 Τον κλείνουν δυο μαύρες Συμπληγάδες: Σύμφωνα με την ευχή της Μήδειας: «Εΐθ’ ώφελ’ Αργούς μη διαπτάσβαι σκάφος / Κολχών ες αίαν κυανέας Συμπληγάδας [ Μακάρι το σκάφος της Αργώς να μην είχε περάσει / φτερωτό τις μαύρες Συμπληγάδες για τη γη των Κόλχων, Ευριπίδης, Μήδεια 1 – 2 ]

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

α

α1. Το ποίημα εντάσσεται στη μοντέρνα ποίηση.

  • Ο στίχος είναι ελεύθερος: δεν έχει συγκεκριμένο μέτρο, είναι ανομοιοκατάληκτος, οι στίχοι δεν έχουν συγκεκριμένο αριθμό συλλαβών.
  • Χρήση καθημερινού λεξιλογίου (π.χ. πηγάδια, στέρνες, σκεπή, καλύβια, στάνες…)
  • Αφαιρετική πυκνότητα (π.χ.: στ. 5: Ήχος στεκάμενος κούφιος, ίδιος με τη μοναξιά μας)
  • Έκφραση με εικόνες: οι εικόνες της μοντέρνας ποίησης διαστέλλουν το οπτικό μας πεδίο και δίνουν μια άλλη διάσταση και όψη της καθημερινότητας (π.χ. στ. 16-18: βλέπουμε να φωτίζουνται … ν’ αγαπήσουν)

β1. Επανάληψη εντοπίζεται στους στ. 1 και 13 («Ο τόπος μας είναι κλειστός»). Με την επανάληψη της φράσης αυτής ο ποιητής αισθητοποιεί την εικόνα ενός περίκλειστου χώρου που επηρεάζει αρνητικά την ψυχολογία όσων τον ενοικούν, μεγεθύνοντας το αίσθημα της μοναξιάς και του αδιεξόδου.

β2.

στ. 1 : ο τόπος μας
στ. 3: Δεν έχουμε
στ. 4: που τις προσκυνούμε
στ. 5: μοναξιά μας

Η χρήση του α΄ πληθυντικού προσώπου επιλέγεται από τον ποιητή για να εκφράσει αισθήματα συλλογικά, μιας κοινότητας ανθρώπων που συμβιώνουν κάτω από αντίξοες συνθήκες, σ’ έναν τόπο άνυδρο, περίκλειστο και συχνά εφιαλτικό. Ωστόσο, καταφέρνουν να επιβιώσουν και να δημιουργήσουν. Ο ποιητής συμμερίζεται την αγωνία και τη μοναξιά τους και εκφράζει με τον Λόγο του τα πάθη τους.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ, Θεατρίνοι, Μ.Α. – ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ από τράπεζα θεμάτων

seferis

Θεατρίνοι, Μ.Α.1

Στήνουμε θέατρα και τα χαλνούμε
όπου σταθούμε κι όπου βρεθούμε
στήνουμε θέατρα και σκηνικά,
όμως η μοίρα μας πάντα νικά

και τα σαρώνει και μας σαρώνει
και τους θεατρίνους και το θεατρώνη
υποβολέα και μουσικούς
στους πέντε ανέμους τους βιαστικούς!

Σάρκες, λινάτσες, ξύλα, φτιασίδια,
ρίμες, αισθήματα, πέπλα, στολίδια,
μάσκες, λιογέρματα, γόοι2 και κραυγές
κι επιφωνήματα και χαραυγές

ριγμένα ανάκατα μαζί μ’ εμάς
(πες μου πού πάμε; πες μου πού πας;)
πάνω απ’ το δέρμα μας γυμνά τα νεύρα
σαν τις λουρίδες ονάγρου ή ζέβρα

γυμνά κι ανάερα, στεγνά στην κάψα
(πότε μας γέννησαν; πότε μας θάψαν;)
και τεντωμένα σαν τις χορδές
μιας λύρας που ολοένα βουίζει – δες

και την καρδιά μας: ένα σφουγγάρι,
στο δρόμο σέρνεται και στο παζάρι
πίνοντας το αίμα και τη χολή
και του τετράρχη4 και του ληστή.

(Μέση Ανατολή, Αύγουστος 1943)

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

α

α.1. Το ποίημα εντάσσεται, κατά τη γνώμη σας, ως προς τη μορφή του στην παραδοσιακή ή στη μοντέρνα ποίηση; (5 μονάδες)

α.2. Να βρείτε τέσσερα (4) χαρακτηριστικά στοιχεία της μορφής του που επαληθεύουν την προηγούμενη απάντησή σας. (20 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

β

β.1. Όσα περιγράφονται στο ποίημα, υπάρχει η αίσθηση ότι εξελίσσονται με ένταση και ταχύτητα. Να βρείτε δύο (2) εικόνες – μία οπτική και μία ηχητική- που αποδίδουν παραστατικότερα αυτή την εντύπωση. (10 μονάδες)

β.2. Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η λειτουργία των δύο παρενθετικών ερωτηματικών στίχων (πες μου πού πάμε; πες μου πού πας;) (πότε μας γέννησαν; πότε μας θάψαν;) της τέταρτης και της πέμπτης στροφής; (5 μονάδες)

β.3. Να εντοπίσετε στο ποίημα δύο (2) παρομοιώσεις, μία (1) μεταφορά, μία (1) επανάληψη και μία (1) προσωποποίηση. (5 μονάδες)

β.4. Να καταγράψετε πέντε (5) λέξεις από την ορολογία του θεάτρου που απαντούν στο κείμενο. (5 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25      

_____________________________________

1 Τα αρχικά Μ.Α. σημαίνουν Μέση Ανατολή. Εκεί βρέθηκε ο ποιητής με την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση κατά διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η χώρα είχε κατακτηθεί από τα γερμανικά στρατεύματα.

2 θρήνοι

3 όναγρος: το άγριο γαϊδούρι.

4 τετράρχης: διοικητής τετραρχίας, εδώ: ο Ηρώδης.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

α1. «Ωστόσο, πολλοί μοντέρνοι ποιητές, όπως οι Ρίτσος, Ελύτης, Σεφέρης και πολλοί άλλοι μάς έχουν δώσει ποιήματα και στον λεγόμενο «παραδοσιακό» (έμμετρο) στίχο, χωρίς αυτό να σημαίνει τη μετάταξή τους στον πίνακα των ποιητών της παραδοσιακής ποίησης. Ο ελεύθερος στίχος, βέβαια, φαίνεται και είναι ένας εξωτερικός όρος της μοντέρνας ποίησης, όχι όμως και αμελητέος. Είναι δυνατό, από την άλλη, να έχουμε και σε μετρικό στίχο νεωτερικό αποτέλεσμα, αν διαπιστώνουμε γνωρίσματα που εγγράφονται στο είδος…». Με βάση τα παραπάνω, μπορούμε να εντάξουμε το ποίημα του Σεφέρη, ως προς τη μορφή του, στην παραδοσιακή ποίηση.

α2.

  • έχει ομοιοκαταληξία ζευγαρωτή (ααββ)
  • μέτρο ιαμβικό (υ-), οι στίχοι είναι 10σύλλαβοι και 9σύλλαβοι (όχι πάντα)
  • ο τίτλος είναι προϊδεαστικός του περιεχομένου
  • κανονική στίξη και αυστηρή στροφική μορφή (τετράστιχες στροφές)

β

β1.

  • οπτική εικόνα: στίχοι 1-2: ο ποιητής προβάλλει την αέναη μεταβολή των τόπων όπου οι θεατρίνοι στήνουν τις θεατρικές σκηνές τους («όπου σταθούν κι όπου βρεθούν»).
  • ηχητική εικόνα: στίχοι 11-12 («μάσκες … χαραυγές»): η ένταση και η ταχύτητα της μεταβολής αποτυπώνονται ακουστικά με τις λέξεις: γόοι, κραυγές, επιφωνήματα.

β2. Οι παρενθετικοί ερωτηματικοί στίχοι συνάδουν προς το περιεχόμενο του ποιήματος που είναι θεατρικό, καθώς ο ευθύς λόγος τους προσδίδει στο κείμενο θεατρικότητα και ζωντάνια, ενώ η ερωτηματική μορφή επιτείνει την ένταση και την αγωνία που βιώνουν τα πρόσωπα που πρωταγωνιστούν. Επίσης, τα ερωτήματα αυτά, βαθιά υπαρξιακά, προσδίδουν στο ποίημα και έναν φιλοσοφικό τόνο, που υπερβαίνει την παραδοσιακή μορφή του ποιήματος και συνάδει περισσότερο με το μοντέρνο (νεωτερικό) πνεύμα του ποιητή.

β3

  • θεατρώνης (στ. 6)
  • υποβολέα (στ. 7)
  • σκηνικά (στ. 1)
  • θεατρίνους (στ. 7)
  • μάσκες (στ. 11)

 β4

  • παρομοίωση 1η: σαν τις λουρίδες ονάγρου ή ζέβρα (στ. 16)
  • παρομοίωση 2η: σαν τις χορδές μιας λύρας (στ. 19-20)
  • μεταφορά: και μας σαρώνει (στ. 5)
  • επανάληψη: στήνουμε θέατρα (στ. 1 και 3)
  • προσωποποίηση: στους πέντε ανέμους του βιαστικούς! (στ. 8)

Κ. Γ. ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ, Όλοι μαζί… – ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ από τράπεζα θεμάτων

Kariotakis

Όλοι μαζί…

Όλοι μαζί κινούμε, συρφετός,

γυρεύοντας ομοιοκαταληξία.

Μια τόσο ευγενικιά φιλοδοξία

έγινε της ζωής μας ο σκοπός.

Αλλάζουμε με ήχους και συλλαβές

τα αισθήματα στη χάρτινη καρδιά μας,

δημοσιεύουμε τα ποιήματά μας,

για να τιτλοφορούμεθα ποιητές.

Αφήνουμε στο αγέρι

τα μαλλιά και τη γραβάτα μας.

Παίρνουμε πόζα. Ανυπόφορη

νομίζουμε πρόζα·

των καλών ανθρώπων τη συντροφιά.

Μόνο για μας υπάρχουν

του Θεού τα πλάσματα

και, βέβαια, όλη η φύσις.

Στη Γη για να στέλνουμε ανταποκρίσεις,

ανεβήκαμε στ’ άστρα τ’ ουρανού.

Κι αν πειναλέοι γυρνάμε ολημερίς,

κι αν ξενυχτούμε κάτου απ’ τα γεφύρια,

επέσαμε θύματα εξιλαστήρια

του “περιβάλλοντος”, της “εποχής”.

(Ελεγεία και σάτιρες, 1927)

 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

α.1. Ο Καρυωτάκης στο ποίημά του κινείται στο μεταίχμιο παραδοσιακής και μοντέρνας ποίησης. Να εντοπίσετε ως χαρακτηριστικό της παραδοσιακής ποίησης την ομοιοκαταληξία, καταγράφοντας δύο (2) παραδείγματα ομοιοκαταληξίας από το ποίημα (5 μονάδες) και επισημαίνοντας το είδος της (π.χ. ζευγαρωτή, πλεχτή κ.ά.). (5 μονάδες)

α.2. Στους στίχους του Καρυωτάκη απαντούν συχνά διασκελισμοί. Να εντοπίσετε δύο (2) διασκελισμούς στο ποίημα. (10 μονάδες)

α.3. Να σχολιάσετε τον χρόνο και το πρόσωπο των ρημάτων που κυριαρχούν στο κείμενο κάνοντας παράλληλα αναφορά στον τίτλο του ποιήματος. (5 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

β

β.1. «τα αισθήματα στη χάρτινη καρδιά μας»: ποιο σχήμα λόγου αξιοποιεί ο ποιητής στον στίχο αυτό; (5 μονάδες)

β.2. Ένα από τα κύρια γνωρίσματα της ποίησης του Καρυωτάκη είναι ο αυτοσαρκασμός (η σκληρή ειρωνεία που ως στόχο έχει τον ίδιο τον εαυτό του). Να εντοπίσετε δύο (2) παραδείγματα αυτοσαρκασμού στο κείμενο. (10 μονάδες)

β.3. Να γράψετε τρεις (3) λόγιες και δύο (2) λαϊκές λέξεις του ποιήματος. (10 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Ο Καρυωτάκης, από την άποψη της ποιητικής τεχνοτροπίας, ανήκει στους νεοσυμβολιστές ποιητές της δεκαετίας του ’20. Ουσιαστικά όμως θεωρείται, μαζί με τον Καβάφη, πρόδρομος της νεωτερικής ποίησης και του ποιητικού μοντερνισμού, πολύ εύστοχα χαρακτηρίζεται ως ποιητής του μεταιχμίου. Ο χαρακτηρισμός αυτός έχει την έννοια ότι τεχνοτροπικά και θεματικά, δεν ανήκει απόλυτα ούτε στη λεγόμενη παραδοσιακή ποίηση ούτε στη νεωτερική. Εντάσσεται στο ενδιάμεσο, ανάμεσα στην ποιητική παράδοση και στον ποιητικό μοντερνισμό. Στην ποίησή του χρησιμοποιεί όλα τα τυπικά γνωρίσματα της ποιητικής παράδοσης (μέτρα, ομοιοκαταληξία, στροφές). Όμως, ορισμένα στοιχεία τον φέρνουν πιο κοντά στη νεωτερική ποίηση:

  • η χρήση του ελευθερωμένου στίχου·
  • τα θέματά του·
  • η ποιητική του γλώσσα·
  • η στροφή του προς την εσωτερική περιπέτεια του ανθρώπου.

α1. Σταυρωτή ομοιοκαταληξία (αββα): συρφετός-σκοπός και ομοιοκαταληξία-φιλοδοξία. Η ομοιοκαταληξία του ποιήματος είναι ένας τρόπος έκφρασης του σαρκασμού για τους ομοτέχνους του.

Ο Καρυωτάκης χαρακτηρίζει τους ποιητές που συνθέτουν τον πυρήνα της συντροφιάς του ως άτομα του περιθωρίου («συρφετός»), αποκομμένα από την κοινωνία, της οποίας έχουν πέσει θύματα. Μοναδικό τους μέλημα και σκοπός της ύπαρξής τους είναι η αναζήτηση της ομοιοκαταληξίας.

α2. Ενδεικτικοί διασκελισμοί:

  • Μια τόσο ευγενικιά φιλοδοξία /έγινε της ζωής μας ο σκοπός (στ. 2-3).
  • Αφήνουμε στο αγέρι τα μαλλιά / και τη γραβάτα μας (στ. 9-10).

α3. Στο ποίημα «Όλοι μαζί …» κυριαρχεί ως ρηματικός χρόνος ο ενεστώτας και ως ρηματικό πρόσωπο το α΄ πληθυντικό. Η επιλογή αυτή συνάδει με τον τίτλο του ποιήματος που δηλώνει ομαδικότητα και κοινή συμπεριφορά, ενώ παράλληλα προϊδεάζει για το περιεχόμενο του ποιήματος που αναφέρεται στη δράση των ποιητών της εποχής του αλλά και στη στάση του ίδιου απέναντι στους ομοτέχνους του. Συνεπώς, ο Καρυωτάκης απευθύνει κατηγορίες στους σύγχρονους ποιητές του καιρού του, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και ο ίδιος, ως σύγχρονος ποιητής.

β1. Στον στίχο αυτό ο Καρυωτάκης χρησιμοποιεί το σχήμα της μεταφοράς για να δηλώσει με τρόπο ειρωνικό τη γνώμη του για τα αισθήματα των σύγχρονών του ποιητών αλλά και τον επιφανειακό τρόπο με τον οποίον προσεγγίζουν τα βαθύτερη ουσία και το περιεχόμενο της ποιητικής τέχνης.

β2. Ο Καρυωτάκης επηρεασμένος από τους Fantaisistes του Βιγιόν, του ποιητή που γελούσε κλαίγοντας, αφήνει το θρήνο για το χαμένο όνειρο, αποδέχεται το αναπότρεπτο και ως τελευταίο όπλο κρατά τον σαρκασμό και κυρίως τον αυτοσαρκασμό. Οι ποιητές της εποχής  του, μαζί με αυτούς και ο Καρυωτάκης, συμπεριφέρονται με γραφικότητα, για την οποία όμως ευθύνεται η περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής τους.

  • Παίρνουμε πόζα (στ. 10)
  • Κι αν πειναλέοι γυρνούμε ολημερίς (στ. 17)

β3.

Λόγιες λέξεις Λαϊκές λέξεις
τιτλοφορούμεθα πόζα
φύσις πειναλέοι
εξιλαστήρια

ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ

1. 

2. 

3. 

4. 

Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, Τα παράθυρα, ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ από Τρ. θεμάτων

Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ (1863-1933)

Τα παράθυρα

Σ’ αυτές τες σκοτεινές κάμαρες, που περνώ

μέρες βαρυές, επάνω κάτω τριγυρνώ

για νάβρω τα παράθυρα.— Όταν ανοίξει ένα παράθυρο θάναι παρηγορία.—

Μα τα παράθυρα δεν βρίσκονται, ή δεν μπορώ να τάβρω. Και καλλίτερα ίσως να μην τα βρω. Ίσως το φως θάναι μια νέα τυραννία.

Ποιος ξέρει τι καινούρια πράγματα θα δείξει.

 (Ποιήματα 1897-1933, Ίκαρος, 1984)

 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

 α. Στην ποίηση του Καβάφη απαντούν στοιχεία τόσο της παραδοσιακής όσο και της μοντέρνας ποίησης.

α.1.  Να βρείτε τις ομοιοκαταληξίες του ποιήματος. (10 μονάδες) Τι παρατηρείτε ως προς τον τρόπο που χρησιμοποιεί την ομοιοκαταληξία ο Καβάφης στο ποίημα αυτό; (5 μονάδες)

α.2.  Στους στίχους του Καβάφη απαντούν συχνά διασκελισμοί1. Να εντοπίσετε δύο (2) διασκελισμούς στο ποίημα. (10 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

β

β.1.  «μέρες βαρυές, επάνω κάτω τριγυρνώ»: ποιο σχήμα λόγου χρησιμοποιείται στον στίχο; (5 μονάδες) Ποια συναισθηματική κατάσταση  εκφράζεται μέσα από αυτό; (5 μονάδες)

β.2.  Στο ποίημα αξιοποιείται η τεχνική της αντίθεσης. Να βρείτε τη βασική αντίθεση του ποιήματος. (5 μονάδες)

β.3. Ο Καβάφης αξιοποιεί συχνά στα ποιήματά του ως σημείο στίξης τη διπλή παύλα. Να την εντοπίσετε στο ποίημα (5 μονάδες) και να σχολιάσετε τη λειτουργία της. (5 μονάδες)

ΣΥΝΟΛΟ ΜΟΝΑΔΩΝ: 25

  __________________________________

1  «Ο διασκελισμός στην ουσία καταργεί μιαν αρχή και ένα αξίωμα της ποιητικής τέχνης: ότι δηλαδή κάθε στίχος πρέπει να εκφράζει ένα πλήρες και ολοκληρωμένο νόημα». (Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων, ΟΕΔΒ)

Απαντήσεις

[Σχετικά με την ποίηση του Καβάφη, βλ. Δ. Χριστόδουλος — Ε. Πατσιατζή, Νεοελληνική λογοτεχνία Α’ Γενικού Λυκείου. Προτάσεις διδασκαλίας, Εκδόσεις Πατάκη, σελ. 147-154.]

Ο ίδιος ο Καβάφης γράφει για τα Παράθυρα, τα εξής: «Αι δυσκολίαι της ζωής. Τα καημένα συμβεβηκότα κ’ αι συνήθειαι σχηματίζουν ένα σκότος ηθικόν (τες σκοτεινές κάμαρες), το οποίον προσπαθούμε να φωτίσουμε αναζητούντες αίτια και αρχάς (τα παράθυρα). Κι αποτυγχάνομεν, διότι τα αίτια μένουν κρυμμένα ένεκα της παρελεύσεως πολλού χρόνου και της μεσολαβήσεως πολλών περιστάσεων, αι δε αρχαί, εφαρμοζόμεναι εις τα παρόντα πράγματα, εις τα παρελθόντα, κ’ εις τας υποσχέσεις τας οποίας τα παρόντα δημιουργούν δια το μέλλον, φαίνονται πότε αντιφατικαί και πότε ακατάλληλοι. Κάποτε δε δύναταί τις να υποθέση ότι είναι καλύτερο ότι η έρευνα, κυρίως η περί τα αίτια, μένει ανεπιτυχής, διότι επιτυγχάνουσα ήθελεν ίσως δείξει πλείστα σφάλματα και πλείστην, αναγκαστικήν, αλλ’ ανυπόφορον εν τω μεγάλω φωτί, ασχήμιαν και απρέπειαν».

α. Στην ποίηση του Καβάφη απαντούν στοιχεία τόσο της παραδοσιακής όσο και της μοντέρνας ποίησης.

α.1. Η ομοιοκαταληξία, σε όποια ποιήματα του Καβάφη υπάρχει, δεν προσθέτει τίποτε το ποιητικό. Όπως λέει χαρακτηριστικά ο Τέλλος Άγρας «σατανικότερος εμπαιγμός της ομοιοκαταληξίας δεν έχει ξαναγίνει. Σάτιρα αληθινά αριστοκρατική». Η ομοιοκαταληξία ηχεί και σαν παιγνίδι ή σαν ειρωνεία. Στο ποίημα «Τα παράθυρα» η ομοιοκαταληξία είναι ακανόνιστη: ομοιοκαταληκτούν ο 1ος με τον 2ο στίχο, ο 3ος με τον 8ο, ο 4ος με τον 7ο, ο 5ος με τον 6ο.

α2. Με τους διασκελισμούς επιτυγχάνεται μια ρυθμική κίνηση του στίχου. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις αποτελούν:

  • οι στίχοι 1 και 2: … που περνώ / μέρες βαρυές…
  • οι στίχοι 3 και 4: … Όταν ανοίξει / ένα παράθυρο…

β

β1. «μέρες βαρυές»: η μεταφορά δηλώνει το θέμα των περιορισμών, του εγκλεισμού και της απομόνωσης που έχει τεθεί στη ζωή του. Εδώ πρέπει να σημειωθεί πως οι βαριές μέρες που περνά ο ποιητής είναι αποτέλεσμα, όχι μόνο των περιορισμών που του θέτει η κοινωνία, αλλά και των περιορισμών που θέτει ο ίδιος στον εαυτό του.

β2. Η βασική αντίθεση του ποιήματος συναντάται στους στ. 5-6: Μα τα παράθυρα δεν βρίσκονται, ή δεν μπορώ / να τάβρω. Τα παράθυρα συμβολίζουν τις αναζητούμενες από τον ποιητή αιτίες για την κατάσταση που έχει περιέλθει η ζωή του. Τα παράθυρα είναι συνδυασμένα με την έννοια του φωτός κι αυτό που επιθυμεί  ποιητής είναι να φωτίσει τα σκοτεινά σημεία της ζωής του, για να μπορέσει να κατανοήσει πώς έφτασε στο σημείο να βιώνει στη ζωή του πλείστους περιορισμούς και καταπιέσεις. Στον στίχο 5, που αποτελεί το κομβικό σημείο του ποιήματος, διαπιστώνει το ποιητικό υποκείμενο πως η αναζήτηση των λόγων για το δράμα της περιορισμένης του ζωής είναι μάταιη, κι αυτό είναι ίσως το καλύτερο, εφόσον, αν έβρισκε τα παράθυρα (τους λόγους), θα ερχόταν αντιμέτωπος με πράγματα που θα προτιμούσε να μην γνωρίζει ή να μην έχει συνειδητοποιήσει.

β3. Στην ποιητική του Καβάφη τίποτα δεν είναι τυχαίο τα ποιήματά του τα προσέχει και τα λειτουργεί ως την τελευταία λεπτομέρεια. Η στίξη, οι περίοδοι, οι παύσεις, όλα είναι υπολογισμένα, όλα υπηρετούν την «τέχνη της ποιήσεως», ακόμα και η τυπογραφική εμφάνιση. Το καθετί τεχνουργημένο με κομψότητα και καλαισθησία. Η διπλή παύλα στον 3ο και 4ο στίχο απομονώνει την τριτοπρόσωπη διατύπωση Όταν ανοίξει ένα παράθυρο θάναι παρηγορία., η οποία εκφράζει την ελπίδα του ποιητικού υποκειμένου για έξοδο από την κατάσταση του εγκλεισμού.

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ (ΕΚΘΕΣΗ – ΕΚΦΡΑΣΗ) ΛΥΚΕΙΟΥ

Παραπέμπω στην ιστοσελίδα του Υπουργείου Παιδείας Κύπρου:

http://www.schools.ac.cy/eyliko/mesi/themata/nea_elliniki_glossa/chrisimo_yliko_lykeio.html

http://www.schools.ac.cy/eyliko/mesi/themata/nea_elliniki_glossa/exetastika_dokimia_lykeio.html

Υποστηρικτικό υλικό – Διδακτικές Προτάσεις:

http://www.schools.ac.cy/eyliko/mesi/themata/nea_elliniki_glossa/didaktikes_protaseis_lykeio.html

Για τη διόρθωση των εκθέσεων-δοκιμίων των μαθητών μπορούν να λαμβάνονται υπόψιν τα παρακάτω:

  1. Ως προς τη βαθμολόγηση γενικά, μπορούν να δίνονται: 20 μονάδες για το περιεχόμενο , 12 μονάδες για την έκφραση και 8 μονάδες για τη δομή στην έκθεση.
  2. – Η έλλειψη επικοινωνιακού πλαισίου κοστίζει τουλάχιστον 5 μόρια. 
    – Εάν αυτός που έγραψε 900 λέξεις γράφει φλύαρα και ανούσια, βαθμολογείται με κάτω από τη βάση. Εάν πρόκειται γενικά για ένα ωραίο γραπτό, απλά αφαιρούνται 2-3 μόρια από το σύνολο. 
    – Η τελείως εκτός θέματος έκθεση βαθμολογείται το πολύ με 12,5 μόρια (τα μισά του περιεχομένου) εάν υπάρχει μια έστω και μακρινή σύνδεση με τα ζητούμενα. Από κει και πέρα, όσο πιο μακριά είναι από το θέμα, τόσο πιο πολύ μειώνεται η βαθμολογία… Στην περίπτωση που η έκθεση είναι εκτός θέματος, ΔΕΝ παίρνουν μονάδες ούτε η έκφραση ούτε η δομή. Ο τελικός βαθμός δηλαδή της έκθεσης θα είναι από 0 έως 12,5 το πολύ.
  3.  Όσον αφορά τα ερωτήματα: Στην έκθεση είναι καλό να χρησιμοποιούνται ίσως ως θεματική περίοδος σε μια παράγραφο. Για παράδειγμα αν ζητούνται τα αίτια ενός φαινομένου, μπορεί ο μαθητής να ξεκινήσει την παράγραφο με το ερώτημα: “Ποιοι όμως ευθύνονται για αυτό που συμβαίνει;”, ή στους τρόπους αντιμετώπισης “τι μπορεί να γίνει όμως για να αντιμετωπιστεί αυτό το πρόβλημα;”.
  4. Χρήση ρηματικού προσώπου:α’ πρόσωπο: Το α΄ εν. καλό είναι να αποφεύγεται λόγω εξομολογητικού τόνου και οικειότητας. Το α΄ πληθ. μπορεί να χρησιμοποιηθεί με μέτρο, θέλοντας να δείξει την καθολικότητα του προβλήματος και ότι και ο ίδιος ο γράφων εντάσσεται στον προβληματισμό. Προσφορότερο, όμως, είναι το γ΄ εν και γ΄ πληθ, αφού προσδίδουν διαχρονικότητα και αντικειμενικότητα.