Σοφοκλέους ΑΝΤΙΓΟΝΗ, Α΄ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ, β΄μέρος: Φύλακας-χορός – σύντομος σχολιασμός

ΚΡ-ΦΥ.jpg

Όταν ο φύλακας λέει πως η ταφή έγινε με τρόπο θαυμαστό, ο κορυφαίος του χορού τάσσεται με τη θέση αυτή. Πρόκειται για μια δειλή προσπάθειά του να προλάβει την οργή του Κρέοντα. Γι’ αυτό και τον προσφωνεί με δισταγμό (στ. 278), αφού η γνώμη που διατυπώνει ενέχει έμμεση αποδοκιμασία του βασιλικού κηρύγματος.  Η ταφή είναι «θεήλατον» έργον σε αντίθεση προς την ανθρώπινη θέληση, έστω και ενός «άνακτος». Η επίγνωση του ανόσιου της μη ταφής ενός νεκρού οδηγεί το χορό στη σκέψη μιας θεϊκής ανάμειξης στα ανθρώπινα, καθώς χαρακτηριστικό των ευσεβών ανθρώπων και κυρίως των πιο ηλικιωμένων είναι να πιστεύουν ακράδαντα στη δύναμη των θεών. Οι σεβάσμιοι γέροντες βλέπουν να συντελείται ένα ανοσιούργημα και δεν έχουν το θάρρος να το στηλιτεύσουν όπως πρέπει. Τελικά ο χορός στους δυο αυτούς στίχους είναι ο συνήθης για τις τραγωδίες ουδέτερος παρατηρητής.

antigone-3.jpg

Αντιγόνη του Σοφοκλή από το Εθνικό Θέατρο Βελιγραδίου (1.7.2015)

Σοφοκλέους, ΑΝΤΙΓΟΝΗ, ΠΡΩΤΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ, α΄μέρος (στ. 155-331) – Ερμηνευτική προσέγγιση (σύμφωνα με τη διδακτέα ύλη 2016-17)

Η ΔΟΜΗ

Από μετάφραση: στίχοι: 100-279

Μετάβαση από την πάροδο στο 1ο επεισόδιο

στ. 155-161

  • Αναγγελία του Κρέοντα.
  • Δικαιολόγηση της παρουσίας του Χορού στο παλάτι.

Το αίτημα του βασιλέως

Α΄ σκηνή: 162-222, στ. 162-222

  • Φιλική προσφώνηση στους γέροντες του Χορού.
  • Ανάπτυξη βασιλικών αρχών.
  • Συσχετισμός αρχών και διαταγής.

Από μετάφραση Β΄ σκηνή: στίχοι 223-279, από το πρωτότυπο: στίχοι 280-314

  • Η είδηση περί της ταφής του Πολυνείκη

στ. 223-304

• Η ανακοίνωση της είδησης

• Η αντίδραση του Χορού.

(στίχοι 223-279)

 

  • Η αντίδραση του Κρέοντα: στίχοι 280-314: από το πρωτότυπο

4) στ. 305-314

Η απειλή του Κρέοντα και η θεωρητική
κατοχύρωση της απειλής

Από μετάφραση: 5) στ. 315-331

Η λύση του επεισοδίου

  • Διακωμώδηση του βασιλέως.
  • Επανάληψη της απειλής.

 

ΠΡΩΤΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ: ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

Η εμφάνιση του Κρέοντα

ΑΝΤΙΓΟΝΗ.jpg

Ο Κρέοντας εμφανίζεται στη σκηνή με αγέρωχο βηματισμό κρατώντας το σκήπτρο, σύμβολο της βασιλικής εξουσίας. Αναφερόμενος στη σωτηρία της Θήβας φαίνεται ευσεβής, προσπαθώντας να κερδίσει την αφοσίωση των γερόντων του Χορού με κάποια λεπτότητα και χρησιμοποιώντας έμμεσα επαίνους. Ο χορός αποτελείται από τους επιφανείς γέροντες της πόλης. Η πάροδος τους έχει θέμα την πρόσφατη νίκη. Ο Κρέων, που τους έχει καλέσει σε συνέλευση, επαινεί την πίστη που έχουν επιδείξει μέχρι τώρα προς τον βασιλιά του οίκου. Αναγγέλλει ότι ένας σωστός ηγέτης υπακούει στην καλύτερη συμβουλή. Κανείς δεν θα πρέπει να κρατά το στόμα του κλειστό από φόβο. Το αντίθετο: πρέπει να πολεμά ενάντια σε κάθε επαπειλούμενη συμφορά. Πρέπει να κάνουν όλοι τα πάντα για την πόλη και καμιά φροντίδα για φίλους και συγγενείς δεν πρέπει να τους αποσπά από αυτό. Η πόλη είναι που σώζει τους πολίτες. «Με τέτοιους νόμους θέλω να σώσω την πόλη» (στ. 191). Μετά ανακοινώνει την απόφαση του για τον νεκρό. Όποιος θέλει το καλό της πόλης, ας τιμάται, όποιος θέλει το κακό της, ας τιμωρηθεί. Ο Κρέων έχει διατάξει να φρουρείται το πτώμα. Οι γέροντες δεν πρέπει να αφήσουν να τους ξεφύγει όποιος δεν υποτάσσεται στην προσταγή. Πρέπει κανείς να προνοεί: η ελπίδα για κέρδος ήδη έχει παρασύρει μερικούς να διαπράξουν αδικία, ακόμη και αν τους απειλεί η θανατική τιμωρία.

Εκείνη τη στιγμή έρχεται ο φύλακας, που, αφού για ώρα δίσταζε, ανακοινώνει ότι ο νεκρός έχει σκεπαστεί με άμμο, κάτι που αρκεί για να θεωρηθεί ότι είναι θαμμένος. Αλλά ακόμη δεν έχει βρεθεί κανένα ίχνος του δράστη. Ο χορός σκέφτεται ότι πρόκειται για θεϊκή παρέμβαση (στ. 278), ο Κρέων όμως τον διακόπτει: οι θεοί δεν ενδιαφέρονται για τέτοιους νεκρούς. Στο κάτω κάτω της γραφής ήθελε να καταστρέψει τη χώρα και τους νόμους τους. Υποψιάζεται μάλλον ότι πρόκειται για έργο αντιπάλων, που δεν θέλουν να δεχτούν την εξουσία του. Αυτοί «δεν έχουν τον τράχηλο τους κάτω από τον ζυγό, όπως είναι το σωστό, έτσι ώστε να με αγαπούν» (στ. 291). Πρέπει να δωροδόκησαν και τους φύλακες, οι οποίοι, αν δεν βρουν τον δράστη, τους απειλεί ο βασιλιάς, θα αναγκαστούν να ομολογήσουν με βασανιστήρια. «Φοβερό, αυτός που αποφασίζει να πέφτει σε τέτοια λάθη», παρατηρεί ο αγγελιοφόρος (στ. 323).

Ο Κρέων κάλεσε τους γέροντες του χορού, γιατί στάθηκαν πιστοί στην κατά καιρούς βασιλική εξουσία και επομένως οφείλουν και σ’ αυτόν αφοσίωση και πίστη. Έχει σκοπό να εκθέσει τις αρχές που θα διέπουν την εξουσία του. Κάνει έναν πρώτο υπαινιγμό για το διάταγμά του λέγοντας πως στο εκτελεστικό και νομοθετικό φαίνεται ο άνδρας. Θέλει να πιστεύει επίσης πως όταν η πόλη ευτυχεί ευτυχούν και οι πολίτες.

Δείχνει ότι αρνείται κάθε λογής μεταφυσική και δεν υπολογίζει καμιά άλλη απόλυτη αξία πέρα από το συμφέρον της πολιτείας, που το ταυτίζει με το δικό του συμφέρον. Μόλις πήρε την εξουσία, θέλει να σκορπίσει τη συννεφιά του μίσους και του φόβου, επειδή, μέσα στην πλάνη του, θέλει να επιβάλει τη νέα τάξη στον κόσμο. Η δικαιοδοσία του όμως είναι μόνο για τους πολίτες της Θήβας. Οι νεκροί ανήκουν στη δικαιοδοσία των θεών· δεν μπορούμε να αρνηθούμε το χρέος μας προς τους θεούς, ούτε να θυσιάσουμε τις απαιτήσεις των θεών στις απαιτήσεις της πολιτείας. Η τύφλωσή του δεν του επιτρέπει να διακρίνει το όσιο από το δίκαιο της πολιτείας. Ο ποιητής μας δίνει το ήθος του Κρέοντα με τρόπο αριστοτεχνικό. Παρουσιάζεται ως ένας δυνατός άντρας με δυνατή βούληση, που θα δώσει μια κίνηση στο μηχανισμό για την εξέλιξη του δράματος.

Πιο φυσικό θα ήταν αν αποδίδαμε τη συγκέντρωση αυτή στη διάθεση του νέου βασιλιά και νικητή στρατηγού να εισηγηθεί κάποια μέτρα για την καλύτερη διακυβέρνηση της πόλης, αφού ανέλαβε πρόσφατα την εξουσία. Άλλωστε ο τρόπος που εμφανίζεται τον δείχνει να κινείται προς την κατεύθυνση αυτή.

Η εξέλιξη όμως του λόγου φαίνεται να παρουσιάζει έναν Κρέοντα, που το μόνο που τον απασχολεί είναι η τιμωρία του Πολυνείκη. Αφού δημιουργήσει τις νομικές και ψυχολογικές προϋποθέσεις, ζητάει συμπαράσταση. Κάτι περισσότερο ακόμη, δείχνοντας πως φοβάται εσωτερικούς εχθρούς, άρχισε να εντάσσεται στο μηχανισμό της εξουσίας.

Με το κήρυγμά του ο ρυθμός, η αρμονία, η τάξη, διασαλεύονται εν ονόματι της τάξεως! Τίθεται το πρόβλημα κι έχουμε έτσι δύο ακραίες τοποθετήσεις που μάλλον αποκλείουν το συμβιβασμό.

Το πρόβλημα λοιπόν είναι ποια τάξη πραγμάτων θα επικρατήσει.

Στην πρώτη σκηνή του επεισοδίου (στ. 162 – 222) έχουμε, λοιπόν, τη ρήση του Κρέοντα, που είναι γνωστή ως «λόγος του θρόνου» ή «προγραμματικές δηλώσεις», καθώς και τη στιχομυθία του Κρέοντα με το Χορό. Ο λόγος του Κρέοντα εμφανίζει είναι δομημένος έτσι, ώστε μπορεί να θεωρηθεί ένας τυπικός ρητορικός λόγος.

Γενικά ο λόγος του Κρέοντα από την άποψη της τεχνικής είναι περίτεχνος. Διαθέτει όλα τα χαρακτηριστικά του ρητορικού λόγου.

  1. Προσπαθεί να κερδίσει την εύνοια των γερόντων. (προοίμιο)
  2. Εκθέτει τα δικαιώματα του στο θρόνο, καθώς και τις αρχές του. (υπόθεση)
  3. Το διάταγμα του Πολυνείκη αποτελεί την πρώτη του απόφαση.(απόδειξη)
  4. Ανακεφαλαιώνει μιλώντας για δικαίους και αδίκους. (επίλογος)

Στη στιχομυθία μεταξύ Κρέοντα και Χορού, που ακολουθεί αμέσως, χρησιμοποιεί εύστοχα ο Σοφοκλής, για να υπαινιχθεί ποιο είναι το κοινό αίσθημα έναντι του νέου βασιλιά. Ο Χορός στις παρεμβάσεις του δηλώνει την υποταγή του, όπως η Ισμήνη είχε κάνει λίγο πριν, και υπογραμμίζει την απεριόριστη δύναμη του Κρέοντα. Ο Χορός όμως δείχνει και κάποια απροθυμία ν’ ανταποκριθεί στην έκκληση του Κρέοντα για φρούρηση του άταφου σώματος και, τέλος, παρατηρεί ότι η τιμωρία που θα επιβληθεί στον παραβάτη θα είναι ο θάνατος, κάτι που αμέσως επιβεβαιώνει ο Κρέων.

Ο λόγος όμως του Κρέοντα είναι επιφανειακός και υποστηρίζει τις απόψεις του με
ελάχιστη πειστικότητα.

Ποιο είναι το μειονέκτημα της λογικής του;

Δεν δίνει σημασία στη διάκριση ανάμεσα σε ό,τι αποτελεί χρέος στους θεούς και σε ό,τι αποτελεί χρέος στους ανθρώπους. Ανάμεσα στο τι είναι άγιο και τι δίκαιο. Το βασικό του σφάλμα είναι ότι θυσιάζει το πρώτο στο δεύτερο. Νομίζει πως οι ανθρώπινοι νόμοι ή οι αναγκαιότητες μπορούν να αγνοήσουν τις υποχρεώσεις στους θεούς. Ενδεχομένους ούτε που σκέπτεται ότι είναι παραβάτης ενός θεϊκού νόμου. Σ’ αυτό βρίσκεται και η τραγικότητά του. Οδηγείται με βεβαιότητα, σε σύγκρουση με αρχές που αντιτίθενται στις δικές του, χωρίς να το αντιλαμβάνεται. Σ’ αυτό έγκειται και η δραματικότητά του, μόνο που είναι ακόμη στην αρχή της.

Η παρέμβαση του Χορού

5050f6053d1b5e34cdf9c22f61952258-711x460.jpg

Το Εθνικό Θέατρο σε συνεργασία με το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος και τον Θεατρικό Οργανισμό Κύπρου παρουσίασε στην Επίδαυρο την «Αντιγόνη» σε σκηνοθεσία Στάθη Λιβαθινού.

Ο Χορός υποδέχεται την απόφαση χωρίς κριτική, αλλά και χωρίς επιδοκιμασία. Φαίνεται να αντιλαμβάνεται ότι η διαταγή δεν είναι δίκαιη, δεν είναι όμως προετοιμασμένος να το πει. Αναγνωρίζει στον Κρέοντα τη δύναμη να νομοθετεί όπως του αρέσει -αλλά δεν τον επιδοκιμάζει- και ισχυρίζεται πως είναι πολύ γέρος για να επιβλέψει την εκτέλεση της διαταγής του. Φαίνεται να αποδέχεται εκ πρώτης απόψεως τη διαταγή του Κρέοντα, χάριν ίσως της ησυχίας και της ειρήνης, δεν δείχνει όμως πεπεισμένος ότι είναι δίκαιη.

Ο χορός συμφωνεί φανερά με τον Κρέοντα, αλλά με τραγική ειρωνεία. Τα λόγια του αποδοκιμάζουν την απόφαση του. Παίρνει παθητική στάση, καθώς, γεμάτος ανησυχία, φοβάται μήπως πέσει στους ώμους του το βάρος της φύλαξης του νεκρού και προβάλλει την ηλικία του. Η δουλοπρέπεια του χορού επιτείνει τον φόβον των θεατών, καθώς νιώθουν ότι, όταν συλληφθεί η Αντιγόνη, καμιά θαρραλέα, φωνή συμπάθειας δεν θα ακουστεί γι’ αυτή.

Ο Κρέων, που περίμενε ότι ο χορός θα έδειχνε ενθουσιασμένος με την απόφασή του, βλέποντας την ενστικτώδη επιφυλακτική στάση του, την παίρνει ως αποδοκιμασία. Οι υποψίες του φουντώνουν και το βιαστικό μυαλό του ξεστρατίζει κιόλας. Μπορεί, λέει, να επιχειρήσουν την ταφή του νεκρού για το κέρδος. Πάλι υπάρχει ειρωνεία, γιατί οι τύραννοι πιστεύουν στο χρήμα και το χρησιμοποιούν για να στηρίξουν τη δύναμή τους. Αποδίδει στους άλλους ό,τι θα ταίριαζε στον εαυτό του. Είναι ένδειξη της πλάνης μέσα στην οποία κινείται· παντού βλέπει συνωμοσίες και φοβάται μήπως θελήσουν να κλονίσουν το κύρος του.

Τώρα έχουμε, λοιπόν, δυο ακραίες θέσεις, της Αντιγόνης και του Κρέοντα, που αποκλείουν κάθε συμβιβασμό. Και οι δυο από μια άποψη έχουν δίκιο, και οι δυο όμως έχουν άδικο από μια άλλη άποψη. Ο φόβος των θεατών εντείνεται.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β΄ ΛΥΚΕΙΟΥ – Χρήσιμες προβολές παρουσίασης (powerpoint) ανά κεφάλαιο (2016-17)

Κεφ. 1ο

Η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης, Κεφάλαιο 1, Ενότητα 1η

Ενότητα 2η βασικοί στόχοι της φιλοσοφικής δραστηριότητας

Κλάδοι της φιλοσοφίας και επιστήμες

Φιλοσοφία και κοινωνία (1)

Αρχές φιλοσοφίας 1.4 (2)

Κεφάλαιο 2ο

http://www.slideshare.net/ssuser193cb5/slideshelf Η οργάνωση του λόγου και η πειθώ. Το επιχείρημα και η αιτιολόγηση

Γλώσσα και λόγος

Κεφ. 3ο

Το ερώτημα για τη δυνατότητα της γνώσης

Θεωρίες για την πηγή της γνώσης

Κεφ. 6ο

Aξιολογώντας την πράξη

Hθική Κεφάλαιο 6ο Ενότητες 2.2, 2.3

Διαθεματικη προσέγγιση (Φιλοσοφία – Βιολογία)

Κεφ. 7ο

Αρχές Φιλοσοφίας 7.1

Η Φιλελεύθερη Αστική Δημοκρατία, αμφισβητήσεις. Η περίπτωση του Σοσιαλισμού.