Βιογραφικά είδη: θεωρία, ασκήσεις από το βιβλίο του καθηγητή και απαντήσεις

Θεωρίαviografikaeidi-blyk

Έκθεση Β΄ Λυκείου : Βιογραφικά Είδη (Ασκήσεις από το Βιβλίο του Καθηγητή)

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ ΕΙΔΗ

0.1. Ερωτήσεις συνδυασμού αντικειμενικού τύπου και σύντομης απάντησης

0.1.1. Να επιβεβαιώσετε ή να απορρίψετε το περιεχόμενο των ακόλουθων ισχυρισμών και να διορθώσετε εκείνους που θεωρείτε λανθασμένους.

ΣΩΣΤΟ

ΛΑΘΟΣ

α) Ο βιογράφος είναι υποχρεωμένος να παραθέτει όλα τα στοιχεία που διαθέτει σχετικά με τη ζωή και το έργο του προσώπου που παρουσιάζει.

β)  Όλες οι γλωσσικές ποικιλίες είναι κατάλληλες για τα διάφορα βιογραφικά είδη.

γ)  Οι βιογραφίες αποτελούν ένα είδος αφήγησης.

δ)  Ένας θεατρικός συγγραφέας μπορεί να παρουσιάζει στοιχεία της δικής του ζωής μέσα από έναν ήρωά του.

ε)  Μια συστατική επιστολή μπορεί να έχει τον ίδιο πρακτικό σκοπό με ένα βιογραφικό σημείωμα.

στ)  Όλες οι βιογραφίες έχουν ένα στόχο: να παρουσιάσουν
τις θετικές πλευρές του βιογραφούμενου.

Διόρθωση: …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

0.1.2. Να προσδιορίσετε το βιογραφικό είδος στο οποίο ανήκει καθένα από τα ακόλουθα αποσπάσματα, αντιστοιχίζοντας τα δεδομένα της στήλης Α με εκείνα της στήλης Β και σημειώνοντας την επιλογή σας στο κενό διάστημα που υπάρχει μπροστά από κάθε απόσπασμα της στήλης Α (ένα στοιχείο της στήλης Β περισσεύει). Να δικαιολογήσετε τις επιλογές σας.

Α Β
_ Α) Χιροσίμα, 6 Αυγούστου 1945

Ξαφνικά μια εκτυφλωτική λάμψη μ’ έκανε να τιναχτώ, το σπίτι μπροστά μας άρχισε να τρέμει και σε μερικά λεπτά σωριαζόταν σε ερείπια μέσα σ’ ένα σύννεφο από σκόνη

_ Β) Άμα είδαν αυτό το μαύρο πέλαγος ν’ ανεβαίνει ολοένα σαν φουσκοθαλασσιά, τα παλληκάρια του Παπαφλέσσα φοβήθηκαν.

-Εσείς έχετε άλογα -άρχισαν να μουρμουρίζουν- τα καβαλάτε ύστερα και φεύγετε!

Μόλις άκουσε τέτοιο λόγο ο Παπαφλέσσας, κράζει αμέσως το γραμματικό του και του λέει….

_ Γ) Έκατζα να φάγω ψωμί. Ήρθαν τέσσεροι αξιωματικοί Γάλλοι… Εκράτησα τους αξιωματικούς και φάγαμεν μαζί. Μου λένε: «Είστε πολλά ολίγοι και αυτηνοί πολλοί, οι Τούρκοι, και ταχτικοί·κι αυτήνη η θέση είναι αδύνατη. Έχει κανόνια ο Μπραϊμης και δεν θα βαστάξετε..

_ Δ) Κι ενώ ο πατέρας μου με βουρκωμένα μάτια, αναπολούσε νοσταλγικά τους παλιούς καιρούς, εγώ, που δεν μπορούσα να τον παρακολουθήσω στους συλλογισμούς του, κοίταζα το χορταριασμένο αλώνι, και πήγαινε ο νους μου στα παιδιά μου, στην τάξη μου. Όλος ο τόπος μέσα και γύρω στο αλώνι πλημμυρούσε βλάστηση. Παπαρούνες όσες θέλεις και μαργαρίτες άσπρες και κίτρινες.

_ Ε) Είναι στιγμές που σας νοσταλγώ με λαχτάρα, που θα ’θελα να περάσω μαζί σας λίγον καιρό. Η πατρίδα μου, ο όμορφος τόπος που είδα το φως, στέκει πάντα στη σκέψη μου το ίδιο λαγαρά και ξεκάθαρα, όπως όταν σας άφησα. Δυστυχώς ένας φθονερός δαίμονας, η κακή μου υγεία, ήρθε να μου χαλάσει τα σχέδια.

1. Μυθιστόρημα με αυτοβιογραφικά στοιχεία

2. Βιογραφία

3. Απομνημονεύματα

4. Ημερολόγιο

5. Επιστολή με αυτοβιο-γραφικά στοιχεία

6. Μυθιστορηματική βιογραφία

(Το Α΄ απόσπασμα είναι από το Ημερολόγιο της Χιροσίμα του Μισιχίκο Κασίγια, Ιστορία
Γ΄ Λυκείου, Ο.Ε.Δ.Β., σ. 264. Το Β΄ είναι από τα Ματωμένα Ράσα του Σ. Μελά, εκδ. Μπίρη, Αθήναι 1975, σ. 123. Το Γ΄ από τα Κ.Ν.Λ. Γ΄ Γυμνασίου, Ο.Ε.Δ.Β., σ. 95. Το Δ΄ από το
Γ΄ Χριστιανικό Παρθεναγωγείον της Έλλης Αλεξίου, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1978, σ. 117. Τέλος, το Ε΄ είναι απόσπασμα από το βιβλίο Βίος του Μπετόβεν, του R. Rolland, εκδ. Ίκαρος, Αθήνα 1944, σ. 111.)

0.2. Ερωτήσεις αντικειμενικού τύπου

0.2.1. Να αναγνωρίσετε το είδος του κειμένου στο οποίο ανήκουν τα ακόλουθα αποσπάσματα, βρίσκοντας τις αντιστοιχίες ανάμεσα στα στοιχεία της στήλης Α και σ’ εκείνα της στήλης Β (ένα είδος περισσεύει) και σημειώνοντας τις επιλογές σας στα κενά δίπλα στα κεφαλαία γράμματα αρίθμησης των αποσπασμάτων. Έπειτα να διαβαθμίσετε τα κείμενα ανάλογα με τον βαθμό της «λογοτεχνικότητάς» τους, αρχίζοντας από εκείνο με τον ελάχιστο βαθμό.

Α Β
Α —

Κατά το διάστημα 1993-1997 εργάστηκα ως προγραμματιστής Η/Υ σε ιδιωτικό διαγνωστικό κέντρο. Από τότε μέχρι σήμερα εργάζομαι με μερική απασχόληση σε εκδοτικό οίκο, ενώ παράλληλα σπουδάζω Αγγλικά και Γαλλικά.

Β —

Έπεσε ξανά το βράδυ και η Πόλη βυθίστηκε μέσα στη γαλήνη. Γαλήνη που ταραζόταν πότε πότε από μιαν αστραπή και μια βροντή, που πρόδιναν ότι το θηρίο ζούσε πάντα, ότι πάντα την πολιορκούσε, ότι πάντα γύρευε τον αφανισμό της.

Γ —

Κι όσα σημειώνω τα σημειώνω γιατί δεν υποφέρνω να βλέπω το άδικο να πνίγει το δίκιον. Δια κείνο έμαθα γράμματα εις τα γεράματα και κάνω αυτό το γράψιμο το απελέκητο, ότι δεν είχα τον τρόπον όντας παιδί να σπουδάξω.

Δ —

Τρίτη 8 Μάη

Σήμερα η μέρα που τελείωσε ο πόλεμος… Δεν έχω κανένα αίσθημα το μόνο που με συγκίνησε το πρωί, κοιτάζοντας το δρόμο από το παράθυρο του σπιτιού μου, ένας τυφλός παίζοντας στη φυσαρμόνικά του τον Ύμνο, καθώς προχωρούσε σέρνοντας τα πόδια του.

α)  Ημερολόγιο

β)  Απομνημονεύματα

γ)  Συστατική

επιστολή

δ)  Μυθιστορηματική βιο-γραφία

ε)  Αυτοβιογραφικό σημείωμα

Διαβάθμιση ………………………………………………………..

(Το απόσπασμα Β προέρχεται από το βιβλίο του Κ. Κυριαζή Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, εκδ. Εστίας, Αθήνα 1991, σ. 179, το απόσπασμα Γ από τα απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη και το Δ από τις Μέρες Ε΄ του Γιώργου Σεφέρη, Ίκαρος, Αθήνα 1986, σ. 16.)

0.2.2. Να συμπληρώσετε τον ακόλουθο πίνακα κατατάσσοντας τα βιογραφικά είδη που αναφέρονται στη σελίδα 71 του σχολικού σας εγχειριδίου, με κριτήρια:

α) τον ρόλο του συγγραφέα στα γεγονότα της αφήγησης (μετέχει – δεν μετέχει στα γεγονότα),

β) το αφηγηματικό τους περιεχόμενο (μόνο πραγματικά – πραγματικά και φανταστικά γεγονότα).

ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

Ο  ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ

ΕΙΔΗ

Πραγματικά

γεγονότα

Μετέχει στα γεγονότα

της αφήγησης

Πραγματικά

γεγονότα

Δεν μετέχει στα γεγονότα

της αφήγησης

Πραγματικά και φανταστικά

γεγονότα

Μετέχει στα  γεγονότα

της αφήγησης

Πραγματικά και φανταστικά

γεγονότα

Δεν μετέχει στα γεγονότα

της αφήγησης

0.2.3. Να αντιστοιχίσετε τα δεδομένα της στήλης Α με εκείνα της στήλης Β, σημειώνοντας τις επιλογές σας στην παύλα μπροστά από κάθε βιογραφικό είδος της στήλης Α (περισσεύουν τρία στοιχεία της στήλης Β).

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ
ΕΙΔΟΣ
ΒΑΣΙΚΟΣ  ΣΚΟΠΟΣ
–  Συστατική
επιστολή–  Ημερολόγιο

– Απομνημονεύματα

–  Μυθιστορηματική βιογραφία

α) Να διδάξει, παρουσιάζοντας πρότυπα, υποδείγματα συμπεριφοράς.

β) Να τέρψει αισθητικά, συνδυάζοντας τη λογοτεχνικό-τητα με την ιστορία.

γ) Να παρουσιάσει τον απολογισμό της δράσης ενός ατόμου.

δ) Να βεβαιώσει αν ένα πρόσωπο διαθέτει ή όχι τα απαιτούμενα προσόντα για  το σκοπό που επιδιώκει.

ε) Να εκφράσει τεκμηριωμένα το θαυμασμό του συγγραφέα προς το πρόσωπο που παρουσιάζει.

στ)  Να πληροφορήσει συνοπτικά για τη ζωή και το έργο ενός προσώπου.

ζ)  Να διασώσει στη μνήμη του συντάκτη του σημαντικά προσωπικά γεγονότα, αλλά και γεγονότα ευρύτερου ενδιαφέροντος.

0.2.4. Να βρείτε σε ποιο βιογραφικό είδος ανήκουν τα παρακάτω αποσπάσματα και ποιο σκοπό υπηρετούν, αντιστοιχίζοντας τα δεδομένα της στήλης Α με εκείνα της στήλης Β και Γ και γράφοντας τις επιλογές σας στα δύο κενά διαστήματα μπροστά από κάθε δεδομένο της στήλης Α. (Δύο στοιχεία στη στήλη Β και δύο στη στήλη Γ περισσεύουν.)

Α Β Γ
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

ΕΙΔΟΣ

ΣΚΟΠΟΣ
– – Α) Σάββατο, 5 Δεκεμβρίου 1920

Έγινε το δημοψήφισμα με μόνους ελεγκτάς τους κυβερνητικούς και έρχεται αύριο ο βασιλιάς Κωνσταντίνος…

Εδώ στας Αθήνας μαξιλάρωσαν στο θέατρο έναν ανάπηρο, γιατί δεν σηκώθηκε αρκετά γρήγορα, όταν έπαιξαν το Γιο του Αετού. Σημειωτέον πως ο ανάπηρος αυτός είχε κομμένο το ένα πόδι ως απάνω.

-– Β) Στα πενήντα ένα του χρόνια, ο θεληματικός θρακιώτης έμπορος [Δανιηλόπουλος] ήταν πρόσφυγας για έβδομη φορά. Είχε χάσει, παιδί ακόμα, την πατρίδα του και την περιουσία του. Είχε αλλάξει δύο υπηκοότητες και δεκατρία επαγγέλματα. Είχε ζήσει τη θύελλα της ρωσικής επανάστασης, είχε επιζήσει δύο αυτοκρατοριών ου κατέρρευσαν, δύο παγκοσμίων πολέμων κι ενός κομμουνιστικού καθεστώτος. Οι δυσκολίες δεν τον τρόμαζαν. Δεν τον τρόμαξαν ποτέ. Είχε εμπιστοσύνη στα χέρια του, στο μυαλό του, στην πείρα του.

– – Γ) Έτυχε να επισκεφτώ ένα μικρότερο χωριό κι εκεί συνάντησα μερικές γυναίκες με πολύ βρώμικα φορέματα. Παρακάλεσα τη γυναίκα μου να τις ρωτήσει γιατί δεν ξέπλεναν τα ρούχα τους. Μια απ’ αυτές οδήγησε τη σύζυγό μου στην καλύβα της και της είπε: «Κοίταξε, δεν έχω ούτε ντουλάπια, ούτε σεντούκια για να φυλάω τα φορέματα. Το σαρί που φοράω είναι το μοναδικό που έχω, και πώς μπορώ να το πλύνω; Πες στο Μαχάτμα Γκάντι να μου δώσει ένα άλλο και σου υπόσχομαι να πλένομαι και να φορώ πάντα καθαρά φορέματα». Δυστυχώς η περίπτωση αυτή δεν αποτελούσε εξαίρεση, αλλά ήταν πολύ κοινή σε κάθε ινδικό χωριό. Χιλιάδες ινδών ζουν σε καλύβες χωρίς κανένα έπιπλο και δεν έχουν ούτε ένα φόρεμα ν’ αλλάξουν.

– – Δ) Τον Οκτώβρη έρχεται ο βαρώνος Πιερ ντε Κουμπερτέν. Οι πρώτοι Ολυμπιακοί Αγώνες θα γίνουν σε δυο χρόνια- ο βαρώνος είναι ανήσυχος: είναι η Ελλάδα έτοιμη; Μπορεί να αναλάβει την ευθύνη; Ύστερα το βλέμμα του Κουμπερτέν πέφτει στο τηλέφωνο που υπάρχει πάνω στο γραφείο του Τρικούπη.

– Έχετε τηλέφωνα στην Ελλάδα; λέει ξαφνιασμένος. Ο Τρικούπης χαμογελά:

– Απ’ εδώ και δύο χρόνια, λέει.

Ο Κουμπερτέν αναπνέει μ’ ανακούφιση.

– Ραντεβού, λοιπόν, στην Ολυμπιάδα του 1896 κύριε πρόεδρε!

1. Αυτοβιογραφία

2. Βιογραφικό σημείωμα

3. Ημερολόγιο

4. Βιογραφία

5. Μυθιστορηματική βιογραφία

6. Αυτοβιογραφικό σημείωμα

α) Να διατηρήσει στην προσωπική μνήμη σημαντικά καθημερινά γεγονότα που έχουν και εθνικό ενδιαφέρον.

β) Να αποδώσει ανάγλυφα τη ζωή και τη δράση του βιογραφούμενου προσώπου, χρησιμοποιώντας κοντά στα πραγματικά και φανταστικά γεγονότα.

γ) Να αναφέρει ο συντάκτης του με συντομία και σαφήνεια βασικά στοιχεία της δικής του ζωής και του έργου του.

δ) Να παράσχει μια συνοπτική πληροφόρηση για τη ζωή και το έργο ενός προσώπου σε ύφος τυπικό και επίσημο.

ε) Να αναφερθεί επιλεκτικά ο συγγραφέας σε σημαντικά γεγονότα της προσωπικής του ζωής, αποκαλύπτοντας συγχρόνως τα συναισθήματα και τις σκέψεις του γι’ αυτά.

στ) Να εκφράσει ο συγγραφέας το θαυμασμό του για ένα πρόσωπο, αναφέροντας χαρακτηριστικά γεγονότα της ζωής του προσώπου αυτού.

(Το πρώτο απόσπασμα, επιλεγμένα χωρία, προέρχεται από το Αρχείο της Π. Δέλτα, Ελευθέριος
Κ. Βενιζέλος. Ημερολόγιο- Αναμνήσεις- Μαρτυρίες- Αλληλογραφία, 
επιμέλεια Π. Α. Ζάννας, εκδ. Ερμής, Αθήνα 1983, σ. 73-75. Το δεύτερο απόσπασμα από το βιβλίο της Μαριάννας Κορομηλά, Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Οδυσσέα, εκδ. Πολιτιστική Εταιρεία Πανόραμα, Αθήνα 1988, σ. 222. Το τρίτο απόσπασμα από το βιβλίο του Γκάντι, Αυτοβιογραφία, εκδ. Ιάμβλιχος, Αθήνα 1997, σ. 230. Το τέταρτο απόσπασμα, επιλεγμένα χωρία, από το βιβλίο του Φρέντυ Γερμανού, Γυναίκα από βελούδο, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1999, σσ. 229-230.)

0.2.5. Να δηλώσετε σε ποιο βιογραφικό είδος ανήκουν τα παρακάτω αποσπάσματα, αντιστοιχίζοντας τα δεδομένα της στήλης Α με εκείνα της στήλης Β (τρία στοιχεία στη στήλη Β περισσεύουν).

Α Β
1. Νέζερ Χριστόφορος (1889-1970). Ηθοποιός. Πρωταγωνιστής του Εθνικού Θεάτρου. Διακρίθηκε ιδιαίτερα στην ερμηνεία κλασικών κωμωδιών.

2. Εργάστηκα επί πέντε χρόνια στην εφημερίδα  ως λινοτύπης και άλλα δύο ως δημοσιογράφος κοντά στον Χρίστο Φιλιππόπουλο.

3. Το καλοκαίρι του 1890 πηγαίνει στη Σκιάθο, όπου ξαναβρίσκει τις παλιές αγάπες, τα προσκυνητάρια των παιδικών αναμνήσεων, και μαζεύει υλικό. Στα 1894, τον Απρίλη, ξαναπηγαίνει άρρωστος.

4. Τη ΙΑ΄ (11η ) του μηνός Μαρτίου, μνήμη του Αγίου Πατρός ημών Σωφρονίου, Αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων. Σωφρόνιος ο εν Αγίοις Πατήρ ημών εγεννήθη εις την Δαμασκόν περί το έτος φπ΄ (580) από Χριστού υπό γονέων ευσεβών…

5.  Η γλωσσομάθειά του, σε συνδυασμό με την ευφράδεια αλλά και τη νηφαλιότητα του χαρακτήρα του, τον καθιστούν ιδιαίτερα κατάλληλο για δημόσιες σχέσεις και, γενικά, για επικοινωνία με το κοινό.

6.  Τη διαδρομή από το Τσάγεζι προς τα Στενά της Πέτρας είχαμε την υποχρέωση να την κάνωμε σε 24 ώρες και με φόρτο τουλάχιστον 30 οκάδων. Κουβαλούσαμε στην πλάτη 2 χειροβομβίδες, τη μια μιας οκάς και την άλλη δύο οκάδων, κατάλληλες για ανατίναξι δημοσίων έργων, επιπλέον 350 φυσίγγια, εφεδρικές τροφές 3 ημερών, καθώς και το ρουχισμό μας.

α) Βιογραφία

β) Συναξάρι

γ) Βιογραφικό

σημείωμα

δ) Μυθιστορηματική βιογραφία

ε) Συστατική

επιστολή

στ) Ημερολόγιο

ζ) Αυτοβιογραφία

η) Απομνημονεύματα

θ) Αυτοβιογραφικό σημείωμα

Αντιστοίχιση: …………………………………………………………………………………..

(Το 1ο απόσπασμα προέρχεται από το Επίτομον Πάπυρος-Λαρούς, εκδ. Πάπυρος, Αθήνα 1972, σ. 649. Το 3ο από τα «Άπαντα» του Α. Παπαδιαμάντη, εκδ. Γιοβάνη, Αθήνα 1965, τ. Α΄, σ. λε΄ της εισαγωγής του Γ. Βαλέτα. Το 4ο από το Μέγα Συναξαριστή της Ορθοδόξου Εκκλησίας, τ. Β, Αθήνα 1979, σ. 214 και το 6ο από το Μακεδονικός αγών- Απομνημονεύματα, εκδ. Ι.Μ.Χ.Α., Θεσσαλονίκη 1984.)

  1. ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ / ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΙΚΗ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ

1.1. Ερώτηση συνδυασμού σύντομης απάντησης και ελεύθερης ανάπτυξης

Τα ακόλουθα αποσπάσματα είναι από το μυθιστόρημα της Διδώς Σωτηρίου «Οι Επισκέπτες», στο οποίο η συγγραφέας αφηγείται τη ζωή της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου.

Α. Κάθε απόσπασμα μπορεί να είναι για σας ενδιαφέρον, επειδή:

α) αποκρυπτογραφείτε μια ανθρώπινη προσωπικότητα,

β) αποκτάτε πραγματολογική γνώση της εποχής,

γ) ικανοποιείτε την περιέργειά σας,

δ) ανακαλύπτετε γενικότερα τον άνθρωπο, το συνάνθρωπό σας.

Να δικαιολογήσετε τις απαντήσεις σας

Β. Αντλώντας στοιχεία από τα κείμενα που διαβάσατε να ετοιμάσετε την προφορική σας εισήγηση (προσχεδιασμένος προφορικός λόγος) προς τους συμμαθητές σας, στην οποία με σύγκριση και αντίθεση παρουσιάζετε την κοινωνική θέση της γυναίκας άλλοτε και σήμερα.

Α) Πόσο θα ήθελα να ξαναζούσα, της είπε. Να γινόμουνα εσύ. Να πετούσα από το κορμί μου τούτα τα παλαιικά, ασφυχτικά ρούχα της δουλείας, να φόραγα τζην, ν’ αποχτούσα μια νέα αντίληψη ζωής. Ν’ αγωνίζομαι για ιδανικά με τα νιάτα της γενιάς σου. Να σπουδάζω σε πανεπιστήμια, να διαβάζω όσο θέλω, να γράφω έργα θεατρικά, μυθιστορήματα. Εγώ, όταν ζούσα, ήμουνα φιμωμένη. Ήθελα να μιλήσω και μου κλείναν το στόμα. Ήθελα να σκεφτώ και μου νέκρωναν τον εγκέφαλο. Ήθελα να δράσω και με δέναν χειροπόδαρα.

Δικαιολόγηση ………………………………………………………………………………………..

Β) Μέσα στη θλιβερή εκείνη φυλακή δεν άκουγες άλλο από αναστεναγμούς και δάκρυα. Κι όταν γύριζε ο πατέρας ποτέ του δεν εύρισκε να πει έναν καλό λόγο, πάντα διαταγές, σκέτες διαταγές κι απαγορεύσεις. Και ο θείος μου και ο αδελφός μου κανείς δε λογάριαζε τις γυναίκες σαν ανθρώπινα όντα. Δεν καταδέχονταν να συζητούν μαζί μας, δεν μας ενημέρωναν ποτέ για το τι σχεδίαζαν, πώς σκέπτονταν, τι εντυπώσεις είχαν από τα ταξίδια τους από τη ζωή την πολυτάραχη του νησιού μας. Ιδιαίτερα ο πατέρας μου, που σαν πολιτικός βρισκόταν στο επίκεντρο των γεγονότων. Για να είμαι ειλικρινής δεν ξέρω αν θα μου άρεσε ν’ ακούω το βίο και την πολιτεία του.

Δικαιολόγηση ………………………………………………………………………………………….

Γ) Από μικρό παιδί ένιωθα μια φλόγα να με καίει. Ήθελα να εκφραστώ, να γράψω. Πώς όμως; Γράμματα δεν ήξερα. Ως τα οχτώ μου χρόνια, όπως σου είπα, αγνοούσα κι αυτό το αλφάβητο. Κανείς από τους υπεύθυνους για την αγωγή μου δεν είχε τη διάθεση να ικανοποιήσει τη λαχτάρα που ένιωθα για τα γράμματα. Παρακάλεσα κάποτε την άλλη φυλακισμένη, τη μητέρα μου, να μου δείξει αυτή τα λίγα γραμματάκια που ήξερε. Η καημενούλα έκανε προσπάθεια ν’ ανταποκριθεί. Άρχισε από το «Άγιος ο θεός, άγιος ισχυρός…». Αυτό το ελάχιστο που μπόρεσε να μου δώσει το άρπαξα, και από τότε μόνη μου επιδόθηκα με το ζήλο εφευρέτη, γιατί πραγματικά εφεύρισκα όσα εκείνη δεν ήξερε να μου εξηγήσει. Αυτό ήταν το πρώτο μου ξεκίνημα μια και ο πατέρας μου και ο αδελφός μου που είχαν φοιτήσει στα μεγαλύτερα κολλέγια και πανεπιστήμια της Ευρώπης ούτε ήθελαν ούτε καταδέχονταν ν’ ασχοληθούν με τη μόρφωση ενός κοριτσιού. Τους φαινόταν ανήκουστο και επιζήμιο να γυρεύει γράμματα ένα κορίτσι. Έτσι τα διαβάσματα γίνονταν κρυφά σα να έκανα κάποια κακή πράξη.

Δικαιολόγηση ……………………………………………………………………………………….

Δ) Αυτή η τόσο θερμή προσήλωσή μου στο διάβασμα φυσικό ήταν να με κάνει να παραμελώ το μισητό εργόχειρο, πράγμα που δυσαρέστησε τη μητέρα και τη γιαγιά μου. Πού ακούστηκε κορίτσι να παρατάει το εργόχειρο για διαβάσματα! Όσο όμως εκείνες μ’ εμπόδιζαν, τόσο φούντωνε μέσα μου η φλόγα για μάθηση. Ήθελα να τους πω, τι κατάλαβαν αυτές που έμειναν τυφλές μέσα στο μαύρο σκοτάδι της αμάθειας. Μα πού να το αποτολμήσω… Εδώ δεν είπα κάτι πολύ πιο ανεκτό, «αφού δε μου φέρνετε δάσκαλο, αφήστε με τουλάχιστον να μελετάω μια δυο ώρες μοναχή μου».

Δικαιολόγηση………………………………………………………………………………………….

Ε) Αυτά ήταν τα πρώτα και τελευταία λόγια που προλάβαμε ν’ ανταλλάξουμε… Δεν ξέρω τι είναι ερωτική ευτυχία, μα νομίζω εκείνο το πρωί την είχα πλησιάσει. Όλο το απόγευμα και τη νύχτα μάτι δεν έκλεισα. Έκανα τα πιο τρελά όνειρα της ζωής μου, ακόμα και να φύγω μαζί του. Είχα την ελπίδα πως θα τον ξανάβλεπα για λίγες ακόμα μέρες. Όμως δεν εφάνηκε. Κι ούτε ποτέ τον ξανάειδα.

Δικαιολόγηση ……………………………………………………………………………………….

(Όλα τα αποσπάσματα, ελαφρώς συντομευμένα, προέρχονται από το βιβλίο της Διδώς Σωτηρίου Οι Επισκέπτες, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 1982, σσ. 55, 60, 65, 67, 86 αντιστοίχως.)

 1.2. Ερώτηση σύντομης απάντησης

Αφού διαβάσετε προσεκτικά τα ακόλουθα αποσπάσματα

α) να δηλώσετε το βιογραφικό είδος (βιογραφία ή μυθιστορηματική βιογραφία) στο οποίο ανήκει το κάθε απόσπασμα,

β) να προσδιορίσετε τα κριτήρια με βάση τα οποία εντάξατε κάθε απόσπασμα στο συγκεκριμένο βιογραφικό είδος,

γ) με βάση τις παρατηρήσεις σας να συγκρίνετε τα δύο βιογραφικά είδη ως προς

  1. i)    το είδος του αφηγητή (μετέχει ή όχι στα αφηγούμενα γεγονότα) και την οπτική γωνία της αφήγησης (εσωτερική- μηδενική),
  2. ii)  τις προθέσεις των συγγραφέων των αποσπασμάτων αυτών (π.χ. να εκφράσουν θαυμασμό),

iii) τη γλωσσική ποικιλία που χρησιμοποιείται στα δύο βιογραφικά είδη.

Α.

Η σύναξη των πιστών διαλυόταν. Ο Φίλιππος επωφελήθηκε για να πάει κοντά της. Το βλέμμα του ήταν θερμό, η φωνή του λαχανιαστή.

– Το όνομά σου θυμίζει τη μυρτιά, που συμβολίζει την ομορφιά και τη νιότη, με τα πάντα πράσινα φύλλα της, τα λεπτά της άνθη και το γλυκό της άρωμα… Μόνο το χρυσάφι είναι αντάξιό σου, αφού είσαι γόνος του βασιλικού οίκου της Ηπείρου.

Και πρόσθεσε χωρίς περιστροφές

– Θέλεις να γίνεις μια μέρα βασίλισσα της Μακεδονίας;

Ύστερα, σίγουρος για τον εαυτό του, συνέχισε:

– Θ’ αρραβωνιαστούμε εδώ, στη Σαμοθράκη, όπως ο Κάδμος με την Αρμονία, και μετά θα σε πάω στο παλάτι μου στην Πέλλα. Σύμφωνα με το έθιμο, θ’ αλλάξεις όνομα … και ζωή.

Η φωνή του γλύκανε ξαφνικά.

– Το βρήκα! Θα έχεις ένα όνομα που καμιά δεν το ’χε πριν από σένα, όνομα που θα το δημιουργήσω ειδικά για να σε τιμήσω… και θα ’ναι αντάξιο μιας βασίλισσας!

Ανασηκώθηκε και ανήγγειλε επίσημα:

– Στο εξής, θα ονομάζεσαι Ολυμπιάδα, «αυτή που κατοικεί στον Όλυμπο». Το θεϊκό σου παράστημα, τα σμαραγδένια μάτια σου, η λιονταρίσια χαίτη… Ακριβώς στα μέτρα σου! Ελπίζω πως θα με δεχτείς δίπλα σου, όπως πρέπει σ’ ένα θεό!

(Daniele Calvo Platero, Ολυμπιάδα, Η μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, εκδ. Νέα Σύνορα, Αθήνα 1991, αποσπάσματα από τις σελίδες 125-127.)

Β.

Η μεταπολεμική Ελλάδα υποδέχτηκε στο Λαύριο τους ρουμανοπρόσφυγες. Ο καταυλισμός είχε μόλις ετοιμαστεί. Μια σκηνή με τρία στρατιωτικά ράντζα περίμενε την τετραμελή οικογένεια του [Δανιηλόπουλου].

… Μόλις έβαλε ο Γιάνκος Δανιηλόπουλος την οικογένειά του στο σπίτι, αρχές του ’51, έφυγε για την Αθήνα να βρει δουλειά. Στο Λαύριο ανέλαβε η Ελένη, [η γυναίκα του]. Έπρεπε να φροντίζει κάθε μέρα για το νερό του σπιτιού κάνοντας ουρά στη βρύση, για το φαγητό της οικογένειας, κάνοντας ουρά στη διανομή του συσσιτίου, έπρεπε να πηγαίνει τη Χριστίνα στο σχολείο και να παρακολουθεί το Δεσποινάκι. Δυσκολίες, παιδικές αρρώστιες και κρύο. Πολύ κρύο. Πρώτη φορά έμενε μόνη της η Ελένη κι αποφάσισε να αντιδράσει στη μιζέρια με όλες τις δυνάμεις της…

Όταν γύρισε ο Γιάνκος βρήκε ένα νοικοκυριό απίστευτο. Με ψευτοπράγματα η Ελένη είχε ξαναστήσει το σπίτι.

(Μαριάννα Κορομηλά, Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Οδυσσέα, εκδ. Πολιτιστική Εταιρεία «Πανόραμα», Αθήνα 1988, αποσπάσματα από τις σελίδες 223-224)

Γ.

Περνούσαν οι άρχοντες, προσκυνούσαν, φιλούσαν τα γόνατα του Φωκά, έλεγαν το «εις πολλούς και αγαθούς χρόνους» και η Θεοφανώ που καθόταν ακίνητη, ντυμένη μωβ χιτώνα πάνω από το μαύρο φόρεμά της, όπως ταίριαζε στο πρόσφατο πένθος της, κρατώντας στα χέρια της χρυσό κλαδί με μεγάλες μαργαρίτες, προσπαθούσε να κρατήσει τη σοβαρότητά της γιατί έτσι όπως ήταν ντυμένος ο Φωκάς, με το στέμμα και τα χρυσά του ρούχα, έμοιαζε περισσότερο παρά ποτέ, όπως πίστευε, με το αγρίμι που τον παρομοίαζε: την αρκούδα…

Τον κοιτούσε η Θεοφανώ και τα μάτια της σπίθιζαν λάμψεις γεμάτες ειρωνεία. Γελούσαν τα μάτια της, όμως το κορμί της ήταν ακίνητο σαν να ’ταν πέτρινο και το πρόσωπό της ολότελα ανέκφραστο, όπως το επέβαλλε η εθιμοτυπία, και μόνον όταν ο γιος της ο Βασίλειος που καθόταν δίπλα της ακίνητος, μουρμούρισε: «Κι εγώ θα γίνω Αυτοκράτορας, και μένα θα με ζητωκραυγάσει ο κόσμος», δεν μπόρεσε να κρύψει το χαμόγελο της μάνας που χαίρεται σαν ακούει το παιδί της να μιλάει για το μέλλον του και τις φιλοδοξίες του που είναι πάντοτε μεγάλες. Ψευτοχαμογέλασε και γύρισε στον Κωνσταντίνο που καθόταν αριστερά της. Είχε κουραστεί και με κόπο προσπαθούσε να κρατήσει ακίνητο το σωματάκι του.

(Κ. Δ. Κυριαζή, Θεοφανώ, εκδ. Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα 1966, σ. 367, ελαφρά διασκευή)

1.3. Ερώτηση συνδυασμού αντικειμενικού τύπου και σύντομης απάντησης

Στα ακόλουθα αποσπάσματα ο Θουκυδίδης και ο Πλούταρχος σκιαγραφούν την προσωπικότητα και το έργο του Περικλή. Αφού τα διαβάσετε, να αναγνωρίσετε τον εκάστοτε σκοπό του συγγραφέα:

α) να εκφράσει συγκρατημένο θαυμασμό,

β) να δώσει αξιομνημόνευτο υλικό,

γ) να προκαλέσει συγκίνηση,

δ) να διδάξει.

Να σημειώσετε τις επιλογές σας στα αντίστοιχα πλαίσια και να τις δικαιολογήσετε.

Α) Ο Περικλής είχε αποκτήσει μεγάλη δύναμη με το προσωπικό του κύρος και τη διανοητική του ικανότητα και γιατί είχε αναδειχθεί ολοφάνερα ανώτερος από χρήματα. (Θουκυδίδης Β, κεφ.65, παράγραφος 8)

Δικαιολόγηση ………………………………………………………………………………….

Β) Αντίθετα, ας θυμηθούμε το Ζήνωνα που, όταν άκουε πολλούς να χαρακτη-ρίζουν τη σοβαρότητα του Περικλή σαν μεγαλομανία και αλαζονεία, τους συμβούλευε να έχουν και αυτοί μια τέτοια μεγαλομανία, γιατί και η προσποίηση ακόμη μιας καλής διαγωγής γεννά σιγά σιγά και χωρίς να το καταλάβει κανείς, το ζήλο και τη συνήθεια του καλού. (Πλούταρχος, Βίοι  Παράλληλοι, Περικλής, κεφ. 5 παρ. 3)

Δικαιολόγηση ………………………………………………………………………………….

Γ) Ο Περικλής όμως ήθελε και ο εργατικός λαός που δεν έπαιρνε μέρος στις εκστρατείες να μη στερείται και αυτός από κάθε χρηματική πρόσοδο ούτε όμως να την παίρνει μένοντας άνεργος και οκνηρός… Έτσι δημιούργησε έναν μεγάλο κύκλο εργασιών: ως πρώτα υλικά έπρεπε να χρησιμοποιούν λιθάρι, χαλκό, ελεφαντόδοντο, χρυσάφι, έβενο, ξύλο κυπαρισσιού και άλλα. Οι τεχνίτες που θα τα χρησιμοποιούσαν και θα τα κατεργάζονταν ήταν ξυλουργοί, γλύπτες χαλκουργοί, μαρμαράδες, επιχρυσωτές, ελεφαντουργοί, ζωγράφοι κοσμηματογράφοι, τορνευτές. (Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Περικλής, Κεφ. 12, παρ. 5 & 6)

Δικαιολόγηση ………………………………………………………………………………….

Δ) Και ποτέ δεν τον είδε κανείς να κλαίει … ώσπου τέλος έχασε και το παιδί του, τον Πάραλο, το μόνο που του είχε απομείνει από τα γνήσια παιδιά του. Τότε λύγισε πια. Προσπαθούσε να συγκρατήσει το συνηθισμένο γαλήνιο ύφος του και να διατηρήσει την αξιοπρέπειά του, μα, όταν πλησίασε για να αποθέσει πάνω στο νεκρό παιδί του ένα στεφάνι και το αντίκρυσε, νικήθηκε από τη συμφορά· ξέσπασε σε λυγμούς και έχυσε άφθονα δάκρυα, πράγμα που δεν είχε κάνει ποτέ σε όλη του τη ζωή ως τότε.

(Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Κεφ. 36 παρ. 8-9)

Δικαιολόγηση ………………………………………………………………………………….

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ στις ασκήσεις 0.1.1. έως και 0.2.5. (στις μισές – 4 πρώτες σελίδες Α4)

0.1.1. α.Λ, β.Λ, γ., δ. και ε. Σ, στ. Λ

0.1.2. Α.4, Β.6, Γ.3, Δ.1, Ε.5

0.2.1. Α.ε, Β.δ, Γ.β και Δ.α. Διαβάθμιση: Α, Δ, Γ, Β.

0.2.2. Με τη σειρά που πρέπει να γραφούν στην 3η στήλη, ένα σε κάθε σειρά: αυτοβιογραφία, βιογραφία, μυθιστόρημα με αυτοβιογραφικά στοιχεία, μυθιστορηματική βιογραφία.

0.2.3. δ, ζ, β, γ.

0.2.4. 3 α-Α, 4 στ-Β, 1 ε-Γ, 5 β-Δ

0.2.5. 1.α, 2.γ, 3.δ, 4.β, 5.ε και 6.η

Είδη κειμένων,Επιχειρηματολογία, Επιχειρηματολογικά κείμενα, «Ελέγχω το γραπτό μου»

Εισαγωγή στην επιχειρηματολογία

Στο σχολείο καλούμαστε συχνά να γράψουμε κείμενα. Είναι μια επίπονη εργασία, διότι μπορεί να μην έχουμε έμπνευση εκείνη τη στιγμή, να υπάρχει φασαρία στην αίθουσα ή στις άλλες τάξεις, να έχουμε… μαλώσει με την ορθογραφία κτλ. Επιπλέον, αν και στο τέλος πρέπει να ελέγξουμε το γραπτό μας (όλο και κάτι μπορεί να ξέφυγε!), ίσως νιώθουμε κουρασμένοι ή βαριόμαστε…
%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%b1%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%ae1

Τα πράγματα δυσκολεύουν όταν όλα αυτά πρέπει να τα κάνουμε προφορικά: Οι «προφορικές εκθέσεις» χρειάζονται διπλάσιο κόπο και αυτοσυγκέντρωση!
● Τότε, ίσως, νοσταλγούμε το χαρτί που μας δίνει το χρόνο να σκεφτούμε, να σβήσουμε, να διορθώσουμε…
● Ίσως υποσχόμαστε στον εαυτό μας ότι την επόμενη φορά που θα γράψουμε κάτι θα το ελέγξουμε, ώστε να αποφύγουμε τα λάθη που κάναμε μιλώντας.

Ευτυχώς είστε ασφαλείς: οι «πρώτες βοήθειες» βρίσκονται μπροστά σας! Ναι, εμείς, οι δάσκαλοί σας, γνωρίζουμε τις δυσκολίες και τα λάθη που μπορεί να κάνετε. Είμαστε εκεί για να βοηθήσουμε.

Το ξέρετε άλλωστε καλά: είναι υπέροχο να
καταφέρνεις κάτι που σε δυσκόλευε! Νιώθουμε
τόσο περήφανοι όποτε γινόμαστε καλύτεροι!

Τα κείμενα τα χωρίζουμε σε διάφορες κατηγορίες. Έτσι τα μελετούμε καλύτερα και εξασκούμαστε αποτελεσματικά. (Εννοείται ότι ανάλογα με το θέμα μπορούμε να παραλείψουμε κάποια ή να προσθέσουμε άλλα…)

Επιχειρηματολογία

Αν και εκφράζουμε συχνά τη γνώμη μας (θετική ή αρνητική) για κάποιο θέμα, δεν το κάνουμε πάντοτε με τον σωστό τρόπο. Πολλές φορές προσπαθούμε να πείσουμε τους άλλους για την άποψή μας χωρίς να έχουμε ένα απαραίτητο «εφόδιο»: επιχειρήματα!

%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%b1%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%ae-%ce%b5%cf%80%ce%b9%cf%87%ce%b5%ce%b9%cf%81%ce%ae%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1

Οι συνομιλητές μας θα πειστούν για την ορθότητα της γνώμης μας μόνο αν χρησιμοποιήσουμε τα κατάλληλα επιχειρήματα, αν δηλαδή έχουμε κάθε φορά τη σωστή επιχειρηματολογία. Διαφορετικά ο καθένας λέει τα δικά του και η συζήτηση ναυαγεί…

%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%b1%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%ae-%cf%80-%ce%bc

Για να πείσω κάποιον ότι έχω δίκιο και ότι η άποψή μου είναι σωστή:

 1  Αρχικά αναφέρω ποια είναι η άποψή μου, λέω ποια είναι η θέση μου πάνω στο συγκεκριμένο ζήτημα.
Χρησιμοποιώ φράσεις όπως: Η άποψή μου είναι… Η γνώμη μου είναι… Πιστεύω ότι… Νομίζω ότι… Θεωρώ πως… κ.ά.

 2  Στη συνέχεια αναλύω ένα ένα τα επιχειρήματά μου, δηλ. τις προτάσεις που στηρίζουν λογικά τις απόψεις μου.
Παρουσιάζω τους συλλογισμούς μου, φροντίζοντας κάθε φορά να τους δικαιολογώ με τις κατάλληλες αιτιολογικές προτάσεις (γιατί, επειδή, αφού…).

 3  Ταυτόχρονα χρησιμοποιώ και φράσεις που δηλώνουν τα συναισθήματά μου ή φράσεις με τις οποίες προσπαθώ να προκαλέσω κάποια ανάλογα συναισθήματα σε αυτόν που με ακούει ή με διαβάζει.
Παραδείγματα: Είναι κρίμα να… Είναι άσχημο… Είναι ευχάριστο… Είναι σπουδαίο… Είναι ασήμαντο… Δε συμφωνείτε ότι…;

 4  Για να δηλώσω ότι αυτό που πιστεύω έχει καθολική και διαρκή ισχύ στηρίζομαι στην οριστική του ενεστώτα.

 5  Τέλος, καταλήγω σ’ ένα αιτιολογημένο και λογικό συμπέρασμα με τη βοήθεια λέξεων και φράσεων όπως: Γι’ αυτό… Έτσι… Κατά συνέπεια… Επομένως…

Παραγωγή γραπτού λόγου

 Επιχειρηματολογικά κείμενα

Επιχειρηματολογικά λέγονται τα κείμενα στα οποία παρουσιάζουμε την άποψή μας, τη γνώμη μας (θετική ή αρνητική) για κάποιο συγκεκριμένο ζήτημα και επιδιώκουμε να πείσουμε τον αναγνώστη για την ορθότητα της άποψής μας με λογικά επιχειρήματα.

 Η άποψη

Αρχικά αναφέρουμε ποιο είναι το θέμα που μας απασχολεί και παρουσιάζουμε την άποψή μας, τη θέση μας πάνω στο συγκεκριμένο ζήτημα χρησιμοποιώντας φράσεις όπως: Πιστεύω πως/ότι … Νομίζω πως/ότι … Θεωρώ πως/ότι … Η άποψή μου είναι πως/ότι… Η γνώμη μου είναι πως/ότι … Έχω την άποψη πως/ότι … Έχω τη γνώμη πως/ότι … / Κατά τη γνώμη μου … Μου φαίνεται πως/ότι …

 Επιχειρήματα

Στη συνέχεια παραθέτουμε ένα ένα τα επιχειρήματά μας, παρουσιάζουμε δηλαδή τους συλλογισμούς μας με τους οποίους θα υποστηρίξουμε την άποψή μας. Για να παρουσιάσουμε ολοκληρωμένα τους συλλογισμούς μας φροντίζουμε κάθε φορά να τους αιτιολογούμε με τις κατάλληλες αιτιολογικές προτάσεις (γιατί, αφού, επειδή, διότι, καθώς…)

Στο ίδιο πλαίσιο χρησιμοποιούμε παράλληλα και φράσεις που δηλώνουν τα συναισθήματά μας ή με τις οποίες προσπαθούμε να προκαλέσουμε κάποια ανάλογα με τα δικά μας συναισθήματα στον αναγνώστη.

 Συμπέρασμα

Καταλήγουμε σε ένα αιτιολογημένο και λογικό συμπέρασμα.

Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε φράσεις όπως: Επομένως… Άρα… Συμπεραίνουμε ότι … Καταλήγουμε στο συμπέρασμα πως … Συμπερασματικά προκύπτει ότι … Γι’ αυτό … Έτσι …

%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%b1%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%ae2

: Απλός χάρτης επιχειρημάτων

Ένας απλός χάρτης επιχειρημάτων (Σχήμα 1) περιλαμβάνει

τη βασική ιδέα, θέση, συμπέρασμα ή ισχυρισμό και

επιμέρους απόψεις, επιχειρήματα υπέρ και κατά ή ενδείξεις και αποδεικτικά στοιχεία,

τα οποία οργανώνονται στη βάση λογικών ή προφανών σχέσεων μεταξύ τους

και έτσι σχηματίζουν προφανείς δομές, συνήθως υπό μορφή δεντροδιαγράμματος.

Ο χάρτης επιχειρημάτων μπορεί να παρουσιάσει την επιχειρηματολογία για μια δεδομένη θέση με τρόπο ξεκάθαρο, αναμφίβολο και αναμφισβήτητο με διάταξη και ιεράρχηση των επιχειρημάτων.

Το διάγραμμα που παράγεται μπορεί να αξιοποιηθεί ως βάση για κριτική και αναστοχασμό.

Κριτική σκέψη

Η ανάπτυξη επιχειρηματολογίας για μια δεδομένη θέση απαιτεί την εφαρμογή πολλών δεξιοτήτων κριτικής σκέψης. Έτσι, η ικανότητα ανάπτυξης επιχειρημάτων μπορεί να θεωρηθεί ως ένα βασικό συστατικό στοιχείο της κριτικής σκέψης (van Gelder, 2001). Η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης είναι ένας από τους πιο κεντρικούς στόχους της εκπαίδευσης και ένα από τα πιο αξιόλογα αποτελέσματα που μπορεί να έχει (van  Gelder, 2001).

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ – ΑΣΚΗΣΗ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟΨΗ

Εντάσσεται ως μορφή οργανωμένου λόγου στο πλαίσιο του επικοινωνιακού είδους, όπως για παράδειγμα η σύνταξη μιας επιστολής/ γραπτής εισήγησης κ.τ.λ.
ΠΡΟΣΟΧΗ: Σε αυτή την περίπτωση ο μαθητής δεν καλείται απλώς να παραθέσει τις απόψεις του για ένα θέμα αλλά να ασκήσει κριτική σε μία θεωρία, να καταρρίψει μία άποψη και ανασκευάσει τα επιχειρήματα της αντίθετης πλευράς με δικά του αντεπιχειρήματα.

Π.χ. «Σε μια συνεδρίαση της Ευρωβουλής των Εφήβων αναλαμβάνετε να αντικρούσετε τα επιχειρήματα συνομήλικου Βρετανού, ο οποίος είναι υπέρμαχος της παραμονής των μαρμάρων του Παρθενώνα στη χώρα του».

Δομή – διαρθρωτικές λέξεις/ φράσεις
%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%b1%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%ae7

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Αξιότιμοι σύνεδροι
Αγαπητοί συμμαθητές
Ακούσαμε με ενδιαφέρον την άποψη του βρετανού συμμαθητή μας που υποστηρίζει….(θέση)…, άποψη που επικυρώνει την πάγια θέση της χώρας του απέναντι σε αυτό το ευαίσθητο εθνικό θέμα για τη δική μου χώρα και τους συμπατριώτες μου. Έτσι δεν μπορώ να αντισταθώ στον πειρασμό και να μην αντικρούσω αυτές τις απόψεις που διαιωνίζουν μια αδικία και στερούν από τον ελληνικό λαό το δικαίωμα στη μνήμη και την ιστορία που αυτά τα μνημεία αντιπροσωπεύουν γι’ αυτόν.

ΚΥΡΙΩΣ ΘΕΜΑ

  1. Αντίθετες απόψεις
    – Ο ίδιος υποστηρίζει ότι…
    – Επίσης ισχυρίζεται …
    – Είναι της άποψης ότι…
    – Προβάλλει ως επιχείρημα το γεγονός ότι…
    – Οι θιασώτες αυτής της άποψης επικαλούνται το…ως επιχείρημα που υποστηρίζει τις θέσεις τους…
    – Ως ένα άλλο επιχείρημα επικαλείται προκειμένου να μας πείσει…/ να στηρίξει αβάσιμες κατά τα άλλα θεωρίες…

Ανασκευή επιχειρημάτων
– Εύκολα θα μπορούσε κανείς να αντικρούσει / ανασκευάσει / καταρρίψει τα επιχειρήματα…
– Δεν είναι δύσκολο να αποδείξω πόσο αβάσιμες είναι αυτές οι θέσεις…
– Ο καθένας, νομίζω, μπορεί να κρίνει και να αποδοκιμάσει αυτή την άποψη που επιχειρεί να μας αποπροσανατολίσει από την αλήθεια…
– Αυτές οι απόψεις με βρίσκουν εκ διαμέτρου αντίθετο καθώς …
– Δεν μπορώ να συμφωνήσω….
– Δεν είναι απόλυτα λανθασμένα αυτά τα επιχειρήματα, ωστόσο παρουσιάζουν μονόπλευρα την πραγματικότητα. Γι’ αυτό είναι ανάγκη να παραθέσω και τις δικές μου απόψεις…

%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%b1%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%ae5
ΑΣΚΗΣΗ – ΕΦΑΡΜΟΓΗ: Στις σελίδες για διάλογο ανάμεσα στους νέους, που άνοιξε γνωστό περιοδικό, εμφανίστηκε μεταξύ άλλων και η παρακάτω άποψη. Αποφασίζετε να ασκήσετε κριτική σ’ αυτή την άποψη με ένα κείμενό σας 150 – 200 λέξεων.

  1. «Ο άντρας έχει από τη φύση του ηγετικές ικανότητες, τις οποίες δεν διαθέτει η γυναίκα, όπως φαίνεται από αναρίθμητα ιστορικά παραδείγματα. Δικαιολογημένα, επομένως, και στην εποχή μας οι άντρες κατέχουν ηγετικές θέσεις σε διάφορους τομείς, όπως πχ. στην πολιτική, την επιστήμη, την εργασία κ.τ.λ. Προσπαθήστε α) να επισημάνετε τα αδύνατα σημεία των επιχειρημάτων της αντίθετης άποψης β) να προβάλετε τα κατάλληλα αντεπιχειρήματα».

    Εντοπίζω τα αδύνατα σημεία αυτής της θέσης:

  1. Αναγνωρίζει ότι η ηγετική ικανότητα είναι εγγενές γνώρισμα του άντρα. Η επιστήμη όμως δεν έχει αποδείξει κάτι τέτοιο ως αποκλειστικό προνόμιο του αντρικού φύλου.
  2. Η ηγετική ικανότητα δεν έγκειται σε βιολογικούς προδιαθεσιακούς παράγοντες αλλά σχετίζεται με κοινωνικούς – περιβαλλοντικούς παράγοντες = κοινωνικό περιβάλλον, ανδροκρατούμενη κοινωνία που δίνει προνόμια και προβάδισμα στους άντρες να προκριθούν σε πρωταγωνιστικούς ρόλους, ενώ αντίθετα τις γυναίκες τις καθηλώνει με αμέτρητες προκαταλήψεις και στερεότυπα για το ρόλο και τη θέση της σε αυτήν. Οι ίδιοι οι άντρες βρίσκοντας βολική αυτή την παγιωμένη κατάσταση την υποστηρίζουν και τη συντηρούν ως αυταπόδεικτη. Άλλωστε τα αγόρια μεγαλώνουν και ανατρέφονται σε οικογένειες με πατριαρχικά κατάλοιπα και ως εκ τούτου αφομοιώνουν ανάλογες αντιλήψεις και τις εφαρμόζουν στην ενήλικη ζωή τους. Η αγωγή των αγοριών ενθαρρύνει την αυτενέργεια, την πρωτοβουλία, το δυναμισμό που οδηγούν πιο γρήγορα στη χειραφέτησή τους και στην ανάπτυξη ηγετικών γνωρισμάτων. Προς επίρρωση αυτής της κατάστασης το κοινωνικό σύστημα προσφέρει στους άντρες ευκαιρίες να αναρριχηθούν σε ηγετικές θέσεις σε αντίθεση με τις γυναίκες για τις οποίες επιφυλάσσεται η μητρική αποστολή ως καθήκον απαγορευτικό για κάθε άλλη φιλοδοξία και δραστηριότητα. Στο παρελθόν το σύστημα απαγόρευε στις γυναίκες να μορφωθούν, να ασκήσουν πολιτικά καθήκοντα κτλ. Ακόμα και σήμερα σε πολλές χώρες της Ανατολής με έντονο το θεοκρατικό στοιχείο, μεσαιωνικές αντιλήψεις κυριολεκτικά «ενταφιάζουν» τις γυναίκες κάτω από το μανδύα της σεμνότητας και της αρετής, καταπνίγοντας κάθε δημιουργική διάθεση και ορμή.
  3. Παραθέτω ιστορικά παραδείγματα ως τεκμήρια : ηρωικές φυσιογνωμίες γυναικών που διακρίθηκαν σε ηγετικούς ρόλους: π.χ. Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα, Μαντώ Μαυρογένους, Αικατερίνη της Ρωσίας, Μαρία Κιουρί, Ίντιρα Γκάντι, Μ. Θάτσερ κ.ά.
  4. Σήμερα έχει ολότελα καταρριφθεί ο μύθος των καθαρά αντρικών επαγγελμάτων, οι γυναίκες έχουν κυριεύσει παραδοσιακά αντρικά επαγγελματικά οχυρά, έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση και διακρίνονται στους περισσότερους τομείς με τους οποίους καταπιάνονται.

Ελέγχω το γραπτό μου 

ΥΠΕΝΘΥΜΙΣΗ: Σε περίπτωση που εκφραστούμε γραπτά, έχουμε τη δυνατότητα (και την υποχρέωση!) να ελέγξουμε το κείμενό μας. Οι οδηγίες βρίσκονται εδώ.

Κάθε φορά που γράφω ένα κείμενο το ξαναδιαβάζω. Προσέχω όλα τα παρακάτω και διορθώνω όσα χρειάζονται:%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%b1%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%ae6

 1  Τι ήθελα να γράψω; Ποιος ήταν ο σκοπός μου; Τον πέτυχα;
 2  Οργάνωσα το γραπτό μου σε παραγράφους;
 3  Πώς είναι η ορθογραφία; Χρησιμοποίησα το λεξικό μου;
 4  Χρησιμοποίησα σωστά τις τελείες, τα κόμματα και τα άλλα σημεία στίξης;
 5  Χρησιμοποίησα συνώνυμες λέξεις ή επαναλαμβάνω συχνά τις ίδιες και τις ίδιες;6  Τι μου άρεσε περισσότερο από όσα έγραψα; 7  Τι θα μπορούσα να έχω γράψει καλύτερα; Πώς μπορώ να το γράψω τώρα; 8  Τι θα μπορούσα να γράψω ακόμη; Τι θα μπορούσα να αφαιρέσω;  9  Θα καταλάβουν το κείμενο οι συμμαθητές μου;
 10  Ποια σημεία θα τους αρέσουν περισσότερο και ποια λιγότερο;
 11  Πώς είναι η εμφάνιση του γραπτού μου; Είναι καθαρό και καλογραμμένο; Μπορεί να το διαβάσει κανείς εύκολα;

 

 

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, Κεφάλαιο 6ο, Ενότητα 2η, υποκεφάλαια 3, 4 (σελ. 153-155): ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΕΡΩΤ. ΒΙΒΛΙΟΥ 1, 3, 5 και 6 σελ. 158

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1, 3, 5 & 6 (σ. 158) ΜΕ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

  1. Με ποια έννοια και σε ποιο βαθμό πιστεύετε πως θα μπορούσε να θεωρηθεί ελεύθερος ο ενάρετος άνθρωπος ο οποίος, κατά τους στωικούς ζει, τελικά, σύμφωνα με τη φύση;

aurelius76.jpg

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Ο άνθρωπος που ζει σύμφωνα με τον ορθό λόγο «ὁμολογουμένως τῷ λόγῳ», και «κατά φύσιν» ωθεί στο «κατ’ ἀρετήν ζῆν». Η Αρετή είναι το μόνο αγαθό από το οποίο εξαρτάται η Ευημερία. Επομένως, καθετί άλλο στερείται αξίας, είναι, δηλαδή, αδιάφορο. Με το να είναι ο άνθρωπος σε αρμονία με το Σύμπαν, μετέχει του λόγου και της σοφίας του. Η βλαπτική μας συμπεριφορά προς τους άλλους για ίδιον όφελος, υπονομεύει την ίδια τη φύση μας. Ο στωικός δεν αρνείται τον κόσμο αλλά και δεν εξαρτάται από αυτόν. Απλά ζει με α π ά θ ε ι α και α τ α ρ α ξ ί α. Σύμφωνα με τους στωικούς, οι άνθρωποι συνδέονται μεταξύ τους μέσω της λογικής φύσης τους η οποία είναι κοινή. Η αγάπη για την πατρίδα είναι το πρώτο βήμα της αγάπης για τη μεγάλη πατρίδα όλων μας, την «Κοσμόπολιν» της ανθρωπότητας και του Σύμπαντος που κυβερνάται από αιώνιους και αμετάβλητους φυσικούς νόμους. Ένας τεράστιος αριθμός πραγμάτων που οι άνθρωποι αποδέχονται από ένστικτο, μπορεί να αποδειχθεί και με τη Λογική. Η δικαιοσύνη είναι θέμα όχι άποψης αλλά φύσης ενώ ο βίος καθορίζεται από την Ειμαρμένη. Η Ειμαρμένη είναι ο λόγος που ενυπάρχει στα πάντα και μπορεί να καθορίζει ποιες δυνατές εξελίξεις -σύμφωνα πάντα με τις προϋποθέσεις που υπάρχουν- μπορεί να έχει ένα φυσικό γεγονός ή φαινόμενο. Επομένως, η ειμαρμένη είναι η αρχή της αιτιότητας που μας γνωστοποιεί τις δυνατές επιλογές που έχουμε από τη φύση. Από τη στιγμή που μπορούμε να επιλέξουμε τη συμπεριφορά μας τότε είμαστε πραγματικά ελεύθεροι. Συμπέρασμα: Ελευθερία είναι η δυνατότητα να επιλέγει κάποιος τον τρόπο της ζωής του και να αυτοκαθορίζεται με βάση την αρχή της αιτιότητας. Ὁμολογουμένως τῷ λόγῳ > ὁμολογουμένως τῇ φύσει. Ο λόγος είναι μέρος του κοσμικού λόγου.

  1. α. Υπάρχει απόλυτη ελευθερία; β. Επιλέγουμε αυτό που είναι σύμφωνο με τη φύση και την επιθυμία μας ή εκείνο που υπαγορεύει το καθήκον μας; γ. Είναι όλες οι πράξεις μας ελεύθερες και δικές μας επιλογές; δ. Σε ποιο βαθμό θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε με τον Καντ ο οποίος πιστεύει ότι η υποταγή στον ηθικό νόμο μας απελευθερώνει από τις ανορθόλογες επιθυμίες μας; Απαντήστε στα παραπάνω ερωτήματα, κατά την κρίση σας, δίνοντας συγκεκριμένα παραδείγματα από την καθημερινή ζωή που θα στηρίζουν την άποψή σας.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

α. Η ελευθερία μας είναι σχετική. Περιορίζεται ώστε να παραχωρήσει χώρο ελεύθερο και στους συνανθρώπους μας ανάλογα με τις ανάγκες τους. Υπάρχουν, ωστόσο, πραγματικές δουλείες, όπως είναι η δουλεία των ενστίκτων αλλά και η δουλεία των διάφορων έξωθεν καταναγκασμών του κοινωνικού μας περιβάλλοντος.

β. Προσπαθούμε να εναρμονίσουμε αυτό που είναι σύμφωνο με τη φύση και την επιθυμία μας με εκείνο που υπαγορεύει το καθήκον μας. Αυτό ωφελεί και την κοινωνία, όταν αποτελείται από άτομα ευτυχισμένα χωρίς όμως να παρακάμπτουν και το καθήκον τους στο κοινωνικό σύνολο.

γ. Δεν είναι όλες οι πράξεις μας ελεύθερες και δικές μας επιλογές, γιατί τότε θα αντιμετωπίζαμε με αλαζονεία τους συνανθρώπους μας και θα παρεμποδίζαμε την ελευθερία και τις επιλογές των άλλων.

δ. Η υποταγή στον ηθικό νόμο δεν μπορεί να παρακάμπτει και το συναίσθημα. Πρέπει να εναρμονίζεται η λογική με την ψυχοσυναισθηματική κατάσταση ώστε ο άνθρωπος να μην είναι μόνο ένα ορθολογικό ον χωρίς ψυχή. Η προτεσταντική ηθική δεν εναρμονίζεται με την ψυχοσύνθεση των λαών της Μεσογείου που έχουν άλλη βιοθεωρία και στους οποίους το συναίσθημα μπορεί να υπερκαλύπτει τη λογική. Ο μετριασμός του συναισθήματος επιτυγχάνεται μέσω της παιδείας και της εκπαίδευσης.

f57363d1-69f8-47f6-801d-88b73ad69f93_3.jpg

Συμπέρασμα: Ο άνθρωπος προσαρμόζεται στους φυσικούς και θετούς νόμους πάντα με κριτήριο ότι είναι αυτοσκοπός και όχι μέσον για την επιτέλεση αλλότριων σκοπών.

  1. Πώς πιστεύετε ότι μπορεί ο άνθρωπος να ξεπεράσει τις εγωϊστικές του τάσεις; Πώς θα μπορούσε να καλλιεργήσει τα κατάλληλα συναισθήματα προς τους συνανθρώπους του, ώστε να συμπεριφέρεται κατά το δυνατόν αλτρουιστικά;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Η σκέψη του θανάτου και του πεπερασμένου της ανθρώπινης ζωής απομακρύνει τον άνθρωπο από τον εγωκεντρισμό του. Η έξη σε μορφές συμπεριφοράς που αποδεικνύουν έμπρακτα, και όχι μόνο ψυχοσυναισθηματικά, τη συμπόνοια του στο συνάνθρωπο, είναι ικανή να τον απομακρύνει από τον εγωιστικό μικρόκοσμό του. Αυτό μπορεί να γίνει μόνο με την ενσυναίσθηση που σημαίνει τη βαθύτερη επικοινωνία με τον άλλο μέσω συναισθηματικής ταύτισης ή βαθύτερης κατανόησης. Σύμφωνα με το Voltaire, η παρουσία του ανθρώπου είναι ένα απειροελάχιστο σημείο, η δε διάρκειά του μια στιγμή. Αν ο άνθρωπος έχει αυτό κατά νου, τότε θα ζει σαν η κάθε μέρα του να είναι η τελευταία. Και τότε θα τροποποιήσει και τη συμπεριφορά του και η συσσώρευση των υλικών αγαθών θα παύσει να αποτελεί το πρώτο του μέλημα.

  1. Ποια είναι κατά τον Hume (Παράθεμα 7, σ. 157, David Hume, Πραγματεία για την ανθρώπινη φύση) τα χαρακτηριστικά των δύο τύπων ελευθερίας που περιγράφει; Πώς νομίζετε ότι αντιμετωπίζουμε στην καθημερινή ζωή μια τέτοια διαφοροποίηση μορφών ελευθερίας;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Ο Hume διακρίνει δυο μορφές ελευθερίας: την ελευθερία της αυτενέργειας και την ελευθερία της αδιαφορίας. Η ελευθερία της αυτενέργειας αντιτίθεται στη βία και τον καταναγκασμό ενώ η ελευθερία της αδιαφορίας συνεπάγεται την άρνηση της αναγκαιότητας και των αιτιών. Η πρώτη είναι το είδος της δράσης που ενδιαφερόμαστε να διατηρήσουμε, οι σκέψεις μας στρέφονται πάντα προς αυτήν και συγχρόνως τη συγχέουμε με την άλλη. Και οι δυο δράσεις, όμως, προϋποθέτουν ελεύθερη βούληση. Επομένως, στην καθημερινή μας ζωή, πρέπει να εμβαθύνουμε στις αιτίες που μας αναγκάζουμε να ενεργούμε με τον ένα και όχι με τον άλλο τρόπο ώστε να δίνουμε θεωρητική υποστήριξη στις πράξεις μας και θεωρητική υποστήριξη. Αντίθετα, η αδράνεια οδηγεί στην αδιαφορία και αυτή, με τη σειρά της, στην αποτελμάτωση και την οπισθοδρόμηση.

Φιλοσοφία, Κεφ. 6ο, Ενότητα 2η, υποκεφάλαια 3, 4 (σελ. 153-155)

6ο κεφ. – ΗΘΙΚΗ: Προβολή παρουσίασης για τις ενότητες και τα υποκεφάλαια 2.2 και 2.3

3ο υποκεφάλαιο: Εγωιστικά τα κίνητρα της ανθρώπινης συμπεριφοράς;

Το βαθύτερο κίνητρο κάθε πράξης μας είναι η προσωπική μας ικανοποίηση (ακόμη κι όταν λ.χ. βοηθάμε έναν συνάνθρωπό μας).

Αντίλογος: αυτό που μας ωθεί σε μια αλτρουιστική πράξη μπορεί να είναι όντως η επίτευξη μιας κατάστασης που ωφελεί τους άλλους και όχι η ικανοποίηση την οποία προκαλεί σ’ εμάς.

Το  εγωιστικό στοιχείο δεν αποκλείει τη δυνατότητα ηθικής πράξης. Υπάρχει η δυνατότητα αλτρουιστικής συμπεριφοράς, που μας κάνει να εγκαταλείπουμε το στενά εννοούμενο συμφέρον μας για το καλό των άλλων (βλ. κείμ. 6, σελ. 157).

Η ηθική δεν απαιτεί κατ’ αρχήν εξαίρετες πράξεις αυτοθυσίας, αλλά σεβασμό στα βασικά δικαιώματα των άλλων και ακριβοδίκαιη, ισότιμη μεταχείριση.

4ο υποκεφάλαιο: Ελευθερία και ηθική υπευθυνότητα για τις πράξεις μας

Η ελευθερία έχει ιδιαίτερη σημασία για τους ηθικούς φιλοσόφους (βλ. κείμ. 7, σελ. 157).

Για τον Καντ οι ηθικές αρχές μας πηγάζουν αποκλειστικά από την αυτόνομη λειτουργία του ορθού λόγου και μας επιτρέπουν να ελέγχουμε τις τυφλές εσωτερικές παρορμήσεις μας.

Προϋπόθεση για να αναλάβουμε την ευθύνη των πράξεών μας είναι να ενεργούμε ελεύθερα.

Μήπως δεν είμαστε ποτέ αληθινά ελεύθεροι (άρα και υπεύθυνοι), διότι σε βαθύτερο επίπεδο οι ενέργειές μας καθορίζονται από δυνάμεις που δε μπορούμε να ελέγξουμε; (βλ. εικόνα σελ. 155).

Αρχή του ντετερμινισμού (αιτιοκρατίας)  (βλ. και γλωσσάρι):

Όλα τα συμβάντα στον κόσμο μας καθορίζονται αυστηρά από προηγούμενα συμβάντα, σύμφωνα με κάποιους (φυσικούς, βιολογικούς, ψυχολογικούς, ιστορικούς ή άλλους) αιτιακούς νόμους.

Αντίθετη θέση, ο ιντετερμινισμός, η πλήρης δηλαδή απουσία αιτιακού καθορισμού της βούλησης.

Ακόμα κι αν δεχτούμε ότι ισχύει ο ντετερμινισμός σε κάποιες ηπιότερες μορφές του, δεν αναιρείται η δυνατότητα που έχουμε να κρίνουμε την ηθική ποιότητα των αποφάσεων και των πράξεών μας (καταλογισμός ευθύνης).

  • Τι υποστηρίζει ο ντετερμινισμός και τι ο ιντετερμινισμός;

Ο ντετερμινισμός ή, αλλιώς, αιτιοκρατία υποστηρίζει ότι όλα τα συμβάντα στον κόσμο μας καθορίζονται αυστηρά από προηγούμενα συμβάντα, σύμφωνα με κάποιους (φυσικούς, βιολογικούς, ψυχολογικούς, κοινωνικούς, ιστορικούς ή άλλους) αιτιακούς νόμους, και ότι οι πράξεις μας δεν αποτελούν εξαίρεση.

Ο ιντετερμινισμός, υποστηρίζει την πλήρη  απουσία αιτιακού καθορισμού της βούλησης.

ΕΡΩΤΗΣΗ 5η (σελ. 158) για το υποκεφάλαιο 3, ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1η, 3η, 6η για το υποκεφάλαιο 4.

Φιλοσοφία – Κεφ. 6ο – Ενότητα 2η, υποκεφάλαια 1, 2 (σελ. 150-153) και ερωτήσεις 2,4-απαντήσεις σελ. 158

ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ

ΑΠΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΕΝΣΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΗΘΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗΣ

  • Δυσκολία εύρεσης κοινού κριτηρίου ηθικότητας (που αναζητήθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο), διότι οι ηθικές κρίσεις έχουν σχετική εγκυρότητα, δηλαδή ποικίλλουν ριζικά ανάλογα με την εποχή, τον πολιτισμό ή την κοινωνία στην οποία εντάσσεται κανείς.
  • Οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους εγωιστικά όντα και γι’ αυτό δεν μπορούν να συμπεριφερθούν ηθικά σωστά.
  • Οι άνθρωποι δεν είναι πραγματικά ελεύθεροι και κατά συνέπεια ηθικά υπεύθυνοι για τις αποφάσεις και τις πράξεις τους.
  • Γιατί να είναι κανείς ηθικός, εάν γνωρίζει ότι μπορεί να αποφύγει τις κυρώσεις; (βλ. εικόνα σελ. 150).

1ο υποκεφάλαιο: Οι ηθικές κρίσεις ως εκδηλώσεις υποκειμενικών συναισθημάτων

 Η ηθική καταντά καθαρά υποκειμενική υπόθεση (βλ. και εικόνα σελ. 151).

Υπερασπιζόμαστε τις ηθικές μας πεποιθήσεις με επιχειρήματα, αλλά και η συναισθηματική βάση της ηθικής σκέψης και πράξης δεν είναι τελικά τόσο υποκειμενική όσο φαίνεται. Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι προικισμένοι από μια στοιχειώδη ευαισθησία και (κατά τον Χιουμ) διαπνέονται από ένα συναίσθημα συμπάθειας για τους συνανθρώπους τους (βλ. κείμ. 2, σελ. 156).

2ο υποκεφάλαιο: Ύπαρξη κοινών ηθικών κριτηρίων

Διαφοροποίηση πολλών βασικών ηθικών πεποιθήσεων ανάλογα με την εποχή ή την κοινωνία στην οποία ανήκει  κανείς. Παραδείγματα.

%ce%b7-%ce%b5%ce%ba%cf%84%ce%ad%ce%bb%ce%b5%cf%83%ce%b7-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%b1%cf%85%cf%84%ce%bf%ce%ba%cf%81-%ce%bc%ce%b1%ce%be-%ce%bc%ce%b1%ce%bd%ce%ad

Ηθικός σχετικισμός;

Οι ηθικές αντιλήψεις δεν αποκλίνουν τόσο ριζικά όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως. Παντού γίνονται σεβαστά ορισμένα αιτήματα εντιμότητας ή δίκαιης οργάνωσης της κοινωνίας –παρά τις επιμέρους διαφορές (βλ.  εικόνα σελ. 152)

Η σύγκλιση των βασικών ηθικών πεποιθήσεων έχει αρχίσει να πραγματώνεται στον αιώνα της παγκοσμιοποίησης.

Ο ηθικός συσχετισμός δεν μπορεί να οδηγεί στη διατύπωση μιας οποιασδήποτε δεοντολογικής αρχής με αξιώσεις καθολικής ισχύος, διότι έτσι αυτοαναιρείται.

  • Τι υποστηρίζει ο ηθικός σχετικισμός;

Ο ηθικός σχετικισμός υποστηρίζει ότι δεν μπορούν να υπάρξουν αξίες και αρχές που να ισχύουν καθολικά, ανεξάρτητα από την εποχή και τον τόπο εφαρμογής τους.

  • Yπάρχουν  κοινά ηθικά κριτήρια για όλους τους ανθρώπους και σε όλες τις εποχές;

Είναι φανερό ότι πολλές από τις βασικές ηθικές πεποιθήσεις διαφέρουν ανά τους αιώνες, όπως διαφέρουν και ανάλογα με την κοινωνία ή την πολιτισμική και θρησκευτική κοινότητα στην οποία ανήκει κανείς.

Παρατηρώντας λοιπόν αυτή τη μεγάλη ποικιλία ηθικών θεωρήσεων, θα μπορούσαμε ίσως να συμπεράνουμε ότι πρέπει να δεχτούμε την αλήθεια του ηθικού σχετικισμού, της θέσης δηλαδή ότι δεν μπορούν να υπάρξουν αξίες και αρχές που να ισχύουν καθολικά, ανεξάρτητα από την εποχή και τον τόπο εφαρμογής τους.

Είναι, όμως, θεμιτό να υποστηρίξουμε πως, πέρα από την περιγραφική προσέγγιση του τι συμβαίνει έως τώρα, η ηθική ενδιαφέρεται κυρίως για το τι θα έπρεπε -και τι θα μπορούσε- να συμβεί μακροπρόθεσμα. Έτσι, είναι ίσως εύλογο να ισχυριστούμε ότι τα κριτήρια ηθικής ορθότητας, για τα οποία μιλήσαμε παραπάνω, είναι δυνατόν να γίνουν δεκτά από επαρκώς πληροφορημένα ορθολογικά άτομα που θα συνειδητοποιήσουν τη σημασία της υιοθέτησης μιας ηθικής στάσης ζωής.

ΗΘΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (σ. 158)

  1. Η συμπάθεια που μπορεί να νιώθουμε για κάποιον άνθρωπο μπορεί να μας κάνει να παραβλέψουμε το αν είναι ηθικά εσφαλμένες και καταδικαστέες οι πράξεις του;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Υπάρχουν σταθερά κριτήρια αξιολόγησης της ηθικής πράξης που είναι από κοινού συμφωνημένα με τον κοινωνικό περίγυρο, με κριτήρια τον ορθό λόγο και τον αμοιβαίο σεβασμό. Ο ηθικός νόμος έχει καθολική ισχύ. Η ανοχή στην παρανομία γενικεύει την αδικία και την καθιστά κατηγορική προσταγή με αποτέλεσμα τη διάβρωση του κοινωνικού ιστού όταν η προσωπική συμπάθεια υπερτερεί της δικαιοσύνης. Κατά συνέπεια, το προσωπικό επίπεδο διαφέρει από την απαίτηση για την ικανοποίηση του κοινού περί δικαίου αισθήματος. Τι μπορούμε να κάνουμε; Μπορούμε να συμπαρασταθούμε ηθικά στο πρόσωπο που συμπαθούμε αλλά, από την άλλη, πρέπει να ικανοποιήσουμε και το περί δικαίου αίσθημα της κοινότητας σύμφωνα με τους κανόνες που έχει θεσπίσει. Αν αυτοί κανόνες παραβιάζονται συνέχεια προτάσσοντας την ατομική περίπτωση σε βάρος του συνόλου, η κοινωνία θα οδηγηθεί στην α ν ο μ ί α από την οποία όλοι θα είναι χαμένοι!

  1. α. Είναι ηθικά σωστό να πράττουμε πάντοτε σα να δεχόμαστε ότι όλες οι ηθικές αρχές έχουν σχετική ισχύ και ότι όλα επιτρέπονται; β. Ποιο πρόβλημα θα μπορούσατε να επισημάνετε σε αυτήν τη διατύπωση; γ. Ποια μπορεί να είναι τα προβλήματα από την αποδοχή ενός ακραίου ηθικού σχετικισμού;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

α. Αν παγιωθεί ο ηθικός σχετικισμός με δεδομένο ότι οι πεποιθήσεις των ανθρώπων διαφέρουν από εποχή σε εποχή, τότε

β. αποκτά καθολικό κύρος και αυτοαναιρείται, οπότε ο ηθικός σχετικισμός παύει να είναι σχετικισμός και γίνεται αρχή απόλυτη και καθολικά επιβεβλημένη.

γ. Αυτή όμως η συμπεριφορά μας οδηγεί σε έναν αμοραλισμό που μας κάνει έρμαια του τυχαίου. Π.χ. Η φράση «έτσι κάνουν όλοι· εσύ γιατί αντιδράς;», ανοίγει αυτόματα την πόρτα στο ηθικώς κολάσιμο με τρόπο που σε εμάς να φαίνεται όχι μόνο ανεκτό αλλά και νόμιμο. Τότε οι ηθικές μας αντιστάσεις αμβλύνονται και δυσκολευόμαστε να διακρίνουμε το ηθικό από το ανήθικο. Κατά συνέπεια, τέτοιες κοινωνίες δεν λέγονται πια ηθικές ή ανήθικες. Δεν ασχολούνται καν με την ηθική επειδή είναι ηθικά αδιάφορες, δηλαδή αμοραλιστικές.

Φιλοσοφία – Κεφ. 6ο – ενότητα 1η: ΘΕΩΡΙΑ με 5 ερωτήσεις – 5 απαντήσεις: ΗΘΙΚΕΣ θεωρίες – Κατηγορική προσταγή (ΚΑΝΤ)- Η ηθική φιλοσοφία του ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (η αρετή ως ευδαιμονία, μεσότης)

  • Τι υποστηρίζει ο Ωφελιμισμός και ποιοι οι Ιδρυτές του;

Σύμφωνα με τον ωφελιμισμό, ιδρυτές του οποίου θεωρούνται ο Τζέρεμυ Μπένθαμ και ο Τζον Στιούαρτ Μιλ (19ος αιώνας), σκοπός των πράξεών μας πρέπει να είναι η μεγαλύτερη κατά το δυνατόν ωφέλεια για τον μεγαλύτερο κατά το δυνατόν αριθμό ατόμων. Και λέγοντας “ωφέλεια” οι περισσότεροι από αυτούς τους φιλοσόφους έχουν στο μυαλό τους την ευτυχία ή έστω την ικανοποίηση αυτών που θα καρπωθούν τα αποτελέσματα των πράξεών μας. Εδώ πρέπει να προσέξουμε ότι η σημασία της λέξης “ωφελιμισμός” είναι αρκετά διαφορετική από εκείνη που έχει αποκτήσει η λέξη στην καθημερινή μας ζωή, όπου η σημασία της φαίνεται να περιορίζεται στην εγωιστική επιδίωξη του προσωπικού συμφέροντος του καθενός και όχι της ωφέλειας του μεγαλύτερου κατά το δυνατόν αριθμού ανθρώπων.

  • Τι είναι η κατηγορική προσταγή ποιος τη διατύπωσε και γιατί ονομάζεται έτσι;

Σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή, πρέπει το υποκείμενο της πράξης να θέλει ο γνώμονας (κανόνας) της πράξης του να ισχύει ως καθολικός νόμος. Ο ηθικός νόμος πρέπει να μπορεί να ισχύει σε κάθε περίπτωση και να μη συνδέεται με συγκεκριμένους στόχους του ενός ή του άλλου υποκειμένου. Την διατύπωσε ο Καντ  και την αποκαλεί κατηγορική προσταγή, επειδή έχει κατηγορικό -δηλαδή απόλυτο και όχι υποθετικό- χαρακτήρα.

Σύμφωνα με  δεύτερη διατύπωση της κατηγορικής προσταγής ο Καντ προσδιορίζει καλύτερα το αίτημα του ισότιμου σεβασμού όλων των ανθρώπων. Πρέπει, αναφέρει,  κάθε υποκείμενο να πράττει έτσι, ώστε να μεταχειρίζεται πάντοτε όλους τους άλλους ανθρώπους -όπως και τον εαυτό του ως σκοπούς και όχι μόνο ως μέσα των πράξεών του.

ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΚΡΙΤΗΡΙΟΥ ΗΘΙΚΗΣ ΟΡΘΟΤΗΤΑΣ

1ο υποκεφάλαιο: Συνέπειες των πράξεων στη ζωή

Σύμφωνα με το κριτήριο αυτό, ηθικά ορθή πράξη είναι αυτή της οποίας τα αποτελέσματα είναι καλύτερα –ή έστω εξίσου καλά- σε σύγκριση με εκείνα άλλων, εναλλακτικών πράξεων για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων.

Εφαρμογή της αρχής αυτής στο παράδειγμα του εισαγωγικού κειμένου.

Η σχετική φιλοσοφική θεωρία είναι ο ωφελιμισμός.

Σκοπός των πράξεών μας πρέπει να είναι η μεγαλύτερη κατά το δυνατόν ωφέλεια για τον μεγαλύτερο κατά το δυνατόν αριθμό ατόμων.

Ιδρυτές: Τζέρεμυ Μπένθαμ και Τζον Στιούαρτ Μιλ (19ος αιώνας)

(μπορούμε να δούμε το Ευρετήριο ονομάτων και εικόνες, σελ. 141 και 142).

Ωφέλεια = ευτυχία / ικανοποίηση αυτών που θα καρπωθούν τα αποτελέσματα των πράξεών μας.

Διάκριση της σημασίας της λέξης «ωφελιμισμός» από εκείνη που έχει αποκτήσει η λέξη στην καθημερινή μας ζωή.

Κριτική της θεωρίας του ωφελιμισμού

  • δεν μπορούν πάντα να προβλεφθούν με ασφάλεια τα αποτελέσματα των πράξεών μας.
  • δεν είναι σαφές το πώς θα «μετρηθεί» η παραγόμενη ωφέλεια, καθώς δεν υπάρχει ομοφωνία για το επιδιωκόμενο καλό.
  • υπάρχουν πολλών ειδών ηδονές και λύπες, για την αξία των οποίων οι γνώμες διαφέρουν.
  • μπορεί –κατά την προσπάθεια μεγιστοποίησης της ωφέλειας- να μη δοθεί αρκετή βαρύτητα στα μέσα που θα χρησιμοποιηθούν.
  • Μπορεί να μην τηρηθεί η δίκαιη κατανομή της προκύπτουσας ωφέλειας.

1η ΕΡΩΤΗΣΗ σελ. 149 (ωφελιμισμός)

  1. Αν κρίνουμε τις πράξεις από τις συνέπειές τους και αν δεχόμαστε πως ορισμένες πράξεις -αν όχι όλες- έχουν «ανοιχτά» αποτελέσματα στο μέλλον, τότε από ποια χρονική στιγμή και μετά θα είμαστε σε θέση να αξιολογήσουμε το αν ήταν καλά ή κακά τα αποτελέσματα των κρινομένων πράξεων; Για παράδειγμα, αν προσπαθήσουμε να κρίνουμε ηθικά τις επανειλημμένες στρατιωτικές επεμβάσεις στο Ιράκ το 1991 και το 2004, πόσα χρόνια θα «’πρεπε να περιμένουμε» να σταθμίσουμε τις καλές ή τις κακές συνέπειες αυτών των επεμβάσεων; Αναπτύξτε τον προβληματισμό σας δείχνοντας τη δυσκολία τέτοιου είδους υπολογισμών στο χώρο της ηθικής.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ (1η ΕΡΩΤΗΣΗ σελ. 149)

Η πολιτική ηθική δεν έχει καμιά συνάφεια με την ατομική ηθική και με το κοινό περί δικαίου αίσθημα. Ένας πολιτικός υπολογίζει πολύ το πολιτικό κόστος που θα μπορούσε, ενδεχομένως να αποτελούσε ανάσχεση στους πολιτικούς του σχεδιασμούς αν περιερχόταν στο δίλημμα που θα αφορούσε στην εξυπηρέτηση κλειστών ομάδων πολιτών οι οποίοι προωθούν συμφέροντα προς όφελος δικό τους και σε βάρος του συνόλου του πληθυσμού. Αποτελούν ωστόσο μια σίγουρη εκλογική βάση που δε συμβαίνει στη δεύτερη περίπτωση. Καθώς ο πολιτικός περιβάλλεται από συμβούλους οι οποίοι του παρουσιάζουν την αλήθεια μέσα από μεγεθυντικό ή σμικρυντικό φακό, χάνει την ορατότητα της πραγματικής κατάστασης και προβαίνει σε λανθασμένους χειρισμούς. Εξάλλου τα κριτήρια ανάμεσα στον πολιτικό και το λαό είναι διαφορετικά επειδή ο πολιτικός πρέπει να κινηθεί με βάση το συμφέρον όλου του λαού ενώ οι ομάδες των πολιτών προτάσσουν τα ίδια συμφέροντα. Ο ηθικός πολιτικός πρέπει να συμβιβάσει δυο καταστάσεις που φαινομενικά φαίνονται ασυμβίβαστες και να κινηθεί σύμφωνα με το αρχαίο καί τουτο ποιειν κακεινο μη αφιέναι. Ύστερα κάθε πολιτική πράξη κρίνεται από το αποτέλεσμα υπό την προϋπόθεση ότι οι άνθρωποι δε θα αποτελέσουν το μέσον για πολιτικές κινήσεις αλλά θα είναι πάντα ο σκοπός, που δεν είναι παρά η βελτίωση της καθημερινότητάς τους βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.

ΕΡΩΤΗΣΗ 2η  (σελ. 149) (θεωρία του Καντ)

  1. Κάποιος άνθρωπος σπεύδει να βοηθήσει ένα φίλο του ο οποίος έχει παρανομήσει, ώστε να αποφύγει τη δίκαιη τιμωρία του, γιατί τον αγαπά και πιστεύει πως έχει το ηθικό καθήκον να του συμπαρασταθεί με αυτόν τον τρόπο. Πώς θα έκρινε ο Καντ την ηθική αυτής της έμπρακτης εκδήλωσης αγάπης; Εσείς τι θα κάνατε αν βρισκόσαστε ποτέ σε παρόμοια θέση;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή, δεν επιτρέπεται καμιάς μορφής συναισθηματικός διχασμός. Αντίθετα, κρίνουμε με βάση τον ορθό λόγο και λέμε ότι το αγαπημένο μας πρόσωπο δεν έπρεπε να παρανομήσει και, κατά συνέπεια, εμείς δε δικαιούμαστε, σε καμιά περίπτωση, να βοηθήσουμε. Ανάμεσα στα φιλικά μας αισθήματά και την αίσθηση του καθήκοντος υπερτερεί το δεύτερο. Η πράξη του αγαπημένου μας προσώπου αντιβαίνει στην κατηγορική προσταγή διότι δεν έδρασε με γνώμονα το καθήκον ώστε η επιλογή του να γίνει ένας ηθικός καθολικός νόμος για την κοινότητα. Από την άλλη, εμείς βοηθώντας ένα άτομο που παρανόμησε, παραβιάζουμε την κατηγορική προσταγή. Όταν ανεχόμαστε και συγκαλύπτουμε αυτή τη συμπεριφορά, την καθιερώνουμε και έμμεσα την επιβάλλουμε ή την υποβάλλουμε στην κοινότητα γενικεύοντας την αδικία.

Συμπέρασμα: Ούτε το αγαπημένο μας πρόσωπο ενήργησε σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή επειδή έχει παραβιάσει τον ηθικό νόμο αλλά ούτε και εμείς θα έχουμε ενεργήσει σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή, αν τα αισθήματα υπερτερήσουν του καθήκοντος.

  • Τι είναι αρετή σύμφωνα με τον Αριστοτέλη και ποιος την ενσαρκώνει;

Η έννοια της αρετής κατέχει κεντρική θέση σε μια μακρά φιλοσοφική παράδοση που ανάγεται στην αρχαιοελληνική σκέψη. Κατά τον Αριστοτέλη, η ηθική αρετή, η οποία αξιοποιεί φυσικές μας προδιαθέσεις και καλλιεργείται με την κατάλληλη εκπαίδευση, μας επιτρέπει σε κάθε περίπτωση να πετύχουμε τη σωστή μεσότητα, τον μέσο όρο ανάμεσα σε υπερβολές και ελλείψεις. Την ενσαρκώνει εκείνος που έχει αναπτύξει επιπλέον την απαραίτητη διανοητική αρετή της φρόνησης, την ικανότητα να αναγνωρίζει το καλό για τον ίδιο και τους συνανθρώπους του και να σταθμίζει το πώς θα πράξει ελέγχοντας τα συναισθήματά του. Για παράδειγμα, όταν κάποιος διαθέτει θάρρος, αποφεύγει και τη δειλία -την υστέρηση απέναντι σ’ αυτό που απαιτείται- αλλά και τη ριψοκινδύνευση, δηλαδή την υπερβολή της παράτολμης στάσης απέναντι στον κίνδυνο· όταν κάποιος είναι γενναιόδωρος, δεν είναι ούτε τσιγκούνης ούτε σπάταλος· εφόσον διακρίνεται από σωφροσύνη στις απολαύσεις, δεν είναι ούτε αναίσθητος, όσον αφορά την επιδίωξη των ηδονών, αλλά ούτε και ακόλαστος.

  • Τι είναι η ευδαιμονία κατά τον Αριστοτέλη; Ποια η σχέση της αρετής με την ευδαιμονία;

Για τον Αριστοτέλη οι αρετές αποτελούν συστατικά ενός βίου που επιτυγχάνει την ευδαιμονία. Και λέγοντας “ευδαιμονία” ο συγγραφέας των «Ηθικών Νικομαχείων» εννοούσε την πλήρη άνθηση της ανθρώπινης προσωπικότητας, την ολόπλευρη ενεργοποίηση των κυριότερων ανθρώπινων δυνατοτήτων – όχι απλώς αυτό που σήμερα αποκαλούμε ευτυχία, δηλαδή κάποια, λιγότερο ή περισσότερο, παροδική και υποκειμενική ψυχική κατάσταση ευφορίας.

Σχολιασμός του παραθέματος 4 (σελ. 148) στο πλαίσιο της ενότητας «Η αριστοτελική διδασκαλία περί αρετής» σελ. 145-6

«Η [ηθική] αρετή λοσιόν είναι μια έξη που: α) αφορά τη λήψη των αποφάσεών μας, β) βρίσκεται στο μέσον, στο μέσον όμως «σε σχέση προς εμάς»· το μέσον αυτό καθορίζεται από τη λογική – πιο συγκεκριμένα, από τη λογική, πιστεύω, που καθορίζει ο φρόνιμος άνθρωπος- είναι μεσότητα μεταξύ δύο κακιών, που η μία βρίσκεται από την πλευρά της υπερβολής και η άλλη από την ττλευρά της έλλειψης- και ακόμη με το νόημα ότι ορισμένες κακίες αποτελούν έλλειψη και άλλες πάλι υπερβολή σε σχέση με αυτό που πρέπει, είτε στα πάθη είτε στις πράξεις, ενώ η αρετή και βρίσκει και επιλέγει το μέσον. Από την άποψη λοιπόν της ουσίας της, και όσο μας ενδιαφέρει ο ορισμός της φύσης της, η αρετή είναι μεσότητα, από την άποψη όμως του σωστού και του άριστου είναι ασφαλώς κάτι που βρίσκεται στο ψηλότερο σκαλί».

(Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια,
1106b36-1107a8, μτφρ. Δ. Λυπουρλής
[με τροποποιήσεις])

Ας περάσουμε, όμως, τώρα στην ανάλυση των γνωρισμάτων της αρετής, όπως αυτά
δίνονται μέσα από τον ορισμό της:

α. «έξη». Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι η «έξη» είναι το προσεχές γένος της αρετής και δίνει στον όρο ηθικό περιεχόμενο: είναι το μόνιμο στοιχείο του χαρακτήρα που προκύπτει από συνήθεια ή επαναλαμβανόμενη άσκηση. Η ποιότητα λοιπόν των έξεων εξαρτάται από την ποιότητα των ενεργειών μας. Άρα, δεν αρκεί να χαρακτηρίζουμε τις αρετές έξεις, αφού αυτές διακρίνονται σε καλές και κακές, αλλά να βρούμε το ιδιαίτερο εκείνο γνώρισμα, την ειδοποιό διαφορά που τις διαφοροποιεί από τις άλλες έξεις.

Για τον Αριστοτέλη, λοιπόν, η ειδοποιός διαφορά που κάνει μια έξη αρετή είναι:
α) να κάνει τον άνθρωπο που την έχει να βρίσκεται στην τέλεια κατάστασή του και
β) να τον βοηθά να εκτελεί με σωστό τρόπο το έργο για το οποίο είναι προορισμένος από
τη φύση.

β. «αφορά τη λήψη των αποφάσεων μας»: Πρόκειται για την «προαίρεση»· είναι η
ελεύθερη και έλλογη εκλογή και βούληση (Ηθικά Νικομάχεια, 1111b-1112a), που αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για να κάνει ο άνθρωπος σωστή επιλογή ενεργειών και να φτάσει στο μέτρο αποφεύγοντας τις ακρότητες, δηλαδή την υπερβολή και την έλλειψη. Την ευθύνη λοιπόν για την κατάκτηση της ηθικής αρετής την έχει ο ίδιος ο άνθρωπος. Αν ο δρόμος προς την αρετή δεν ήταν αποτέλεσμα ελεύθερης βούλησης αλλά καταναγκασμού, τότε η αρετή δε θα είχε καμία αξία για τον άνθρωπο.

γ. «που βρίσκεται στο μέσον σε σχέση προς εμάς»: η αρετή είναι, σύμφωνα με τον
φιλόσοφο, μεσότητα, που προσδιορίζεται με δύο ειδών κριτήρια:

  • Τα αντικειμενικά κριτήρια («κατ’ αυτό το πράγμα»): το μέσο αυτό σχετίζεται με τα ίδια τα πράγματα. Είναι αυτό που ισαπέχει από τα δύο άκρα του πράγματος. Θεωρείται αντικειμενικό, γιατί απορρέει από παρατηρήσεις και μετρήσεις -από επιστημονική δηλαδή γνώση- και γι’ αυτό είναι ένα και αποδεκτό από όλους.
  • Τα υποκειμενικά κριτήρια («προς ημάς»): το μέσον αυτό δεν είναι ούτε πάρα πολύ ούτε πολύ λίγο ούτε είναι ένα για όλους. Είναι σχετικό και ο προσδιορισμός του εξαρτάται από τον ίδιο τον άνθρωπο, ο οποίος με τη χρήση της λογικής μπορεί να συνεκτιμά διάφορους αστάθμητους και μεταβλητούς παράγοντες, όπως τις ιδιαίτερες ανάγκες του, τις περιστάσεις, την εποχή, τον τόπο, τα κοινωνικά πρότυπα κτλ.

δ. «σχέση με εμάς»: η αρετή είναι μεσότητα που προσδιορίζεται με βάση τα υποκειμενικά
κριτήρια. Αυτό προκύπτει ως εξής: αφού η αρετή είναι μεσότητα και αφού αυτή σχετίζεται με τον ίδιο τον άνθρωπο και τις επιλογές του, οι οποίες ρυθμίζονται από εξωγενείς και μεταβλητούς παράγοντες, αποδεικνύεται ότι η αρετή αποτελεί μεσότητα που προσδιορίζεται με υποκειμενικά κριτήρια και επιλέγεται με τη λογική.

ε. «το μέσον αυτό καθορίζεται από τη λογική – πιο συγκεκριμένα, από τη λογική, πιστεύω, που καθορίζει ο φρόνιμος άνθρωπος-»: προηγουμένως αναφέρθηκε από το φιλόσοφο ότι η αρετή είναι μεσότητα που προσδιορίζεται με τα υποκειμενικά κριτήρια. Αυτό θα μπορούσε, όμως, να δημιουργήσει την εντύπωση ότι το μέσον, επομένως και η αρετή, μπορεί να οριστεί από τον καθένα και μ’ έναν απολύτως δικό του τρόπο. Άρα θα μπορούσε να συμπεράνει κανείς ότι δεν υπάρχει ένας κοινός κανόνας για τον καθορισμό της ουσίας και του περιεχομένου της αρετής. Γι’ αυτό ο Αριστοτέλης σπεύδει να διευκρινίσει ότι ο κοινός αυτός κανόνας, που θα εξασφαλίσει το στοιχείο της αντικειμενικότητας στην ανθρώπινη αυτή ιδιότητα, είναι η ανθρώπινη λογική, ο ορθός λόγος. Προχωρά μάλιστα με ακόμη αυστηρότερο τρόπο στον καθορισμό του αντικειμενικού αυτού κριτηρίου: δε μετράει γι’ αυτόν τόσο η κοινή ανθρώπινη λογική όσο η λογική του φρόνιμου ανθρώπου, του ανθρώπου που «βουλεύεται ευ» («Ηθικά Νικομάχεια» 1141 b 10). Συγκεκριμένα, οι έννοιες «λόγος» και «φρόνιμος» έχουν το εξής περιεχόμενο:

  • «λόγος»: ο λόγος – φρόνηση αποτελεί ένα από τα στάδια της πορείας προς την αρετή, αφού με αυτόν ο άνθρωπος μπορεί να διακρίνει τις καλές από τις κακές πράξεις. Το άλλο στάδιο είναι ο νόμος, που συνηθίζει τους ανθρώπους να ενεργούν ενάρετα ως πολίτες. Άρα ο λόγος βοηθά το νόμο να τελειοποιεί το έργο του.
  • «φρόνιμος»: η φρόνηση συνδέεται με το λόγο και αν υπάρχει αυτή, υπάρχουν συγκεντρωμένες στον άνθρωπο και όλες οι άλλες αρετές. Ο φρόνιμος άνθρωπος είναι αυτός που θα καθορίσει με τη λογική του το «δέον», τις σωστές ενέργειες που πρέπει να ακολουθούνται μέσα στην κοινωνία. Το περιεχόμενο, όμως, της έννοιας «φρόνιμος» και «δέον» δεν μπορεί να καθοριστεί με σαφήνεια.

ΠΡΑΓΜΑΤOΛOΓΙΚΑ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧOΛΙΑ πάνω στο παραπάνω κείμενο από το βιβλίο της Γ΄ Γυμνασίου: «Ανθολόγιο Φιλοσοφικών Κειμένων»

  1. Tο βασικό χαρακτηριστικό του ευδαίμονος βίου είναι η συμμόρφωση της ψυχικής μας ενεργητικότητας με την αρετή. Ο Αριστοτέλης διακρίνει τις αρετές σε διανοητικές και ηθικές. Οι ηθικές αρετές αφορούν τα πάθη, τα συναισθήματα και τις πράξεις των ανθρώπων και το πεδίο τους ορίζεται μερικές φορές αναφορικά με έναν τύπο συναισθήματος και άλλοτε με έναν τύπο πράξης. Όλες μαζί οι ηθικές αρετές συνιστούν το ήθος, δηλ. τον ηθικό πυρήνα του ανθρώπου. Στην προηγούμενη ενότητα είδαμε ότι ο τελικός σκοπός της ζωής είναι η ευδαιμονία. Εδώ, ο Αριστοτέλης εξετάζει τι είναι η αρετή, δίνει τον ορισμό της και τη συνδέει με την έννοια της μεσότητας που είναι αξιέπαινη, ενώ η υπερβολή και η έλλειψη είναι κατακριτέες.
  2. Το λάθος γίνεται… κακοί με χίλιους τόσους τρόπους: ο Αριστοτέλης αναφέρεται εδώ στους Πυθαγόρειους και στη διδασκαλία τους σχετικά με τις δυνάμεις που κυβερνούν τον κόσμο, οι οποίες είναι αντίθετες μεταξύ τους.
  3. Η αρετή λοιπόν είναι μια έξη που επιλέγεται ελεύθερα από το άτομο: ο Αριστοτέλης ορίζει την αρετή ως έξη προαιρετική, δηλ. μια μόνιμη κατάσταση και διάθεση της ψυχής που στηρίζεται στην προαίρεση (την ορθολογική επιλογή), σε μια συνήθεια που επιλέγεται ελεύθερα από τον άνθρωπο. Οι αρετές είναι έξεις, δεν είναι όμως όλες οι έξεις αρετές, αλλά μόνο όσες κρίνονται άξιες επαίνου.
  4. …βρίσκεται στο μέσον όμως το «σε σχέση προς εμάς»: η αρετή προέρχεται από την προαίρεση (την ελεύθερη βούληση, την ελεύθερη επιλογή), η οποία κρατείται σε μία μεσότητα σχετική με μας. Η μεσότητα αυτή καθορίζεται από τον λόγο, σύμφωνα δηλ. με τον καθορισμό που θα της απέδιδε κάθε φρόνιμος άνθρωπος. Η προαίρεση ορίζεται από τον Αριστοτέλη ως επιθυμία πραγμάτων που εμπίπτουν στη δική μας δύναμη, αφού από τη στιγμή που, ύστερα από διανοητική εργασία και διαβούλευση, κρίναμε τι πρέπει να επιλέξουμε και να προτιμήσουμε, έχουμε επιθυμίες πια σύμφωνες με τη διανοητική εργασία και τη διαβούλευσή μας.
  5. Ο φρόνιμος άνθρωπος: ο φρόνιμος άνθρωπος είναι αυτός που πράττει σύμφωνα με τον ορθό λόγο, τη λογική του. Ο ενάρετος άνθρωπος είναι πάντοτε φρόνιμος, καθοδηγείται από την αρετή της φρόνησης και επιλέγει αυτό που είναι σωστό να πράξει.
  6. Υπερβολή και έλλειψη: η αρετή είναι μεσότητα (και όχι μετριότητα) μεταξύ δύο λανθασμένων τρόπων, της υπερβολής και της έλλειψης. Η υπερβολή και η έλλειψη είναι κακίες που νοούνται στο ηθικό πεδίο ως ηθικές μειονεξίες.
  7. Είναι μεσότητα… το μέσον: η αρετή αποτελεί μεσότητα μεταξύ δύο κακιών, η μία κακία αποτελεί υπερβολή και η άλλη αποτελεί έλλειψη. Η μεσότητα δεν είναι απόλυτη, αλλά είναι μεσότητα «σε σχέση με εμάς», δηλ. σε σχέση με τον άνθρωπο που αποτελεί το υποκείμενο της ηθικής πράξης. Η μεσότητα ποικίλλει ανάλογα με τις περιστάσεις και τα πρόσωπα, όπως φαίνεται στο παράλληλο κείμενο (1), και γι’ αυτό εναποτίθεται στον φρόνιμο άνθρωπο να την καθορίσει ανάλογα κάθε φορά.
  8. Από την άποψη… στο ψηλότερο σκαλί (μεσότης ἐστίν ἡ ἀρετή, κατά δέ τό ἄριστον καί τό εὖ ἀκρότης): η μεσότητα, από αξιολογική δηλ. άποψη, γίνεται και αυτή ακρότητα, δηλ. κάτι το απόλυτο.

%ce%bc%ce%b5%cf%83%cf%8c%cf%84%ce%b7%cf%82

Φιλοσοφία – Κεφ. 6ο – Είδη ΗΘΙΚΩΝ θεωριών- Κατηγορική προσταγή (ΚΑΝΤ)- Η ηθική φιλοσοφία του ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (η αρετή ως ευδαιμονία, μεσότης) – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ στις ερ. & στα θέματα για συζήτηση 2,3 της σελίδας 149

MILL.jpg

ΤΖΩΝ ΣΤΙΟΥΑΡΤ ΜΙΛ

Kant_Portrait.jpg

ΙΜΜΑΝΟΥΕΛ ΚΑΝΤ

aristotelhs.jpg

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

 

ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΚΡΙΤΗΡΙΟΥ ΗΘΙΚΗΣ ΟΡΘΟΤΗΤΑΣ

1. Ηθικές θεωρίες

α. Ηδονισμού

Αρίστιππος ο Κυρηναίος: Η ουσία της ηθικότητας είναι η επιδίωξη της ηδονής. Επίκουρος: Προτρέπει να επιλέγονται οι ηδονές με βάση την ποιότητά τους. Θεωρία καθαρά ατομικιστική που αναπτύσσεται σε μια εποχή:

  • πολιτικής ανασφάλειας και
  • κοινωνικής διαφθοράς.

β. Ωφελιμισμού

με εκπρόσωπους:

  1. τον Τζέρεμυ Μπένθαμ και
  2. τον Τζον Στιούαρτ Μιλ

Οι ωφελιμιστές δέχονται ότι:

  • ηθικός σκοπός είναι η ικανοποίηση των επιθυμιών του ανθρώπου αλλά όταν πρόκειται για το σύνολο
  • ηθικός σκοπός είναι η εξασφάλιση μεγαλύτερης ευτυχίας για όσο το δυνατό μεγαλύτερο αριθμό ατόμων. Επομένως, μια πράξη εξαρτάται από το αποτέλεσμά της.

Αδυναμίες του ωφελιμισμού

  • Είναι δύσκολο να προβλεφθούν εκ των προτέρων όλες οι συνέπειες των ανθρώπινων πράξεων.
  • Παραμένει ασαφές και με ποια κριτήρια θα μετρηθεί η βλάβη ή ωφέλεια του κοινωνικού συνόλου.
  • Αποτιμάται η αξία της ανθρώπινης πράξης με ποσοτικά και όχι ποιοτικά δεδομένα, δηλαδή, ο σκοπός αγιάζει τα μέσα (μακιαβελισμός).

2.Θεμελιώδεις αρχές- απόλυτοι κανόνες των πράξεών μας – Θεωρία Ιμ. Καντ (18ος αι.)

Ιμάνουελ Καντ  Οι ηθικές κρίσεις μας πρέπει να έχουν καθολικό χαρακτήρα, να ισχύουν δηλαδή όχι μόνο για μία συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά και για κάθε παρόμοια περίπτωση κατά την οποία ενεργεί ένα παρόμοιο υποκείμενο.

Κατηγορική προσταγή (κατηγορικός = απόλυτος, όχι υποθετικός)

Πρέπει το υποκείμενο της πράξης να θέλει ο γνώμονας (κανόνας) της πράξης του να ισχύει ως καθολικός νόμος.

«Μια ελεύθερη θέληση και μια θέληση κάτω από ηθικούς νόμους είναι ένα και το αυτό». ΚΑΝΤ

Εφαρμογή της αρχής αυτής στο παράδειγμα του εισαγωγικού κειμένου.

Διαφοροποίηση από τη θεωρία του ωφελιμισμού που εκτέθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο: δεν έχει σημασία τόσο ποια θα ήταν πράγματι η συνέπεια μιας ηθικά μη ορθής πράξης, αλλά μάλλον το ότι ένας ορθολογικός άνθρωπος δεν θα μπορούσε να θελήσει κάτι τέτοιο (βλ. κείμ. 3, σελ. 147).

Η κατηγορική προσταγή έχει κ α τ η γ ο ρ ι κ ό –δηλαδή α π ό λ υ τ ο και όχι υ π ο θ ε τ ι κ ό- χαρακτήρα. Πρέπει το υποκείμενο της πράξης να επιθυμεί ο γνώμονας (κανόνας) της πράξης του να ισχύει ως καθολικός νόμος αλλά και να τον απασχολούν τα αποτελέσματα της καθολικής συμμόρφωσης σε κάποιον κανόνα. Ο ηθικός νόμος εξασφαλίζει όχι μόνο την ικανότητά μας να συμβιώνουμε αρμονικά ως λογικά όντα, αλλά και την ελευθερία μας (    αυτοδέσμευση που επιβάλλει η ορθολογική και αυτόνομη βούλησή μας).

Αίτημα ισότιμου σεβασμού όλων των ανθρώπων

Πρέπει κάθε υποκείμενο να πράττει έτσι, ώστε να μεταχειρίζεται πάντοτε όλους τους άλλους ανθρώπους –όπως και τον εαυτό του- ως σκοπούς και όχι μόνο ως μέσα των πράξεών του (βλ. κείμ. 4, σελ. 157).

ΟΙ ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΓΗΣ

Η κατηγορική προσταγή μας λέει τι δεν πρέπει να κάνουμε. Δε μας λέει τι πρέπει να κάνουμε γιατί καταργεί όλα τα συναισθήματα ακόμα και τα πιο θετικά και συνδέει την ηθικότητα μόνο με τον ορθό λόγο. Μια τέτοια συμπεριφορά όμως είναι παγερά αδιάφορη. Για παράδειγμα, ένας πολίτης δε θέλει να επιδεικνύει την αλληλεγγύη του στους συμπολίτες του, επειδή υποστηρίζει ότι αυτό αποτελεί ευθύνη του κράτους, το οποίο άλλωστε τον φορολογεί και για την άσκηση κοινωνικής πολιτικής ή δε θεωρεί ότι είναι ηθικά επιβεβλημένο να βοηθάει τους συμπολίτες του, επειδή δεν είναι ορθολογικό να θέλει να ζει σε μια κοινωνία όπου δεν ισχύει ο κανόνας της αλληλοβοήθειας.

Κριτική της θεωρίας του Καντ

  • Δυσκολία προσδιορισμού των θετικών υποχρεώσεών μας.
  • Αυστηρότητα και ακαμψία της κατηγορικής προσταγής.
  • Παραγνωρισμός των θετικών ανθρώπινων συναισθημάτων ως ηθικών κινητρών 9βλ. την εικόνα της σελ. 143).

3.Σημασία του χαρακτήρα – ρόλος των ηθικών αρετών για την επίτευξη της ορθότητας της πράξης

Χαρακτήρας = συγκεκριμένες, σταθερές ιδιότητες του ανθρώπου, που τον βοηθούν να αποφασίζει και να πράττει.

Ηθικός είναι εκείνος που μπορεί κάθε φορά να κρίνει τι του επιτάσσει η έννοια του δικαίου, της εντιμότητας ή της γενναιοδωρίας. Οι εξαίρετες ιδιότητες του χαρακτήρα είναι αυτό που αποκαλούμε ηθικές αρετές.

Η ηθική αρετή, η οποία αξιοποιεί φυσικές μας προδιαθέσεις και καλλιεργείται με την κατάλληλη εκπαίδευση, μας επιτρέπει σε κάθε περίπτωση να πετύχουμε τη σωστή μεσότητα, τον μέσο όρο ανάμεσα σε υπερβολές και ελλείψεις (βλ. κειμ. 4, σελ. 148).

Η ΑΡΕΤΗ ΩΣ ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑ

Η αρετή, δηλαδή η τελειότητα, του ανθρώπου, είναι έννοια πολλαπλή, και συντίθεται από επιμέρους αρετές που ο Πλάτωνας όρισε ως:

  • σοφία, αρετή του νου,
  • σωφροσύνη, αρετή της επιθυμίας,
  • ανδρεία, αρετή της βούλησης,
  • δικαιοσύνη, αρετή που ενοποιεί τις άλλες τρεις και έχει κοινωνικό χαρακτήρα.

Επομένως η αρετή διδάσκεται και στόχος των φιλοσόφων είναι να κάνουν τους ανθρώπους ενάρετους, δηλαδή με συγκροτημένη προσωπικότητα, που να μπορεί να πράττει το καλό ως υπεύθυνο άτομο.

Για να ζούμε ηθικά προέχουν τα ερωτήματα:

– «πώς θα έπρεπε να ζω» και

– «τι άνθρωπος θα έπρεπε να είμαι»

και όχι:

– «ποιες είναι οι εντολές του ηθικού νόμου» ή

– «ποια βασική αρχή θα με βοηθήσει να επιλέξω συγκεκριμένους κανόνες συμπεριφοράς».

Έτσι, ηθικός είναι εκείνος που πράττει όπως πρέπει, όταν πρέπει και μπορεί να εξορθολογίσει καταστάσεις που εκ πρώτης όψεως φαίνονται ασυμβίβαστες. Οι εξαίρετες ιδιότητες του χαρακτήρα του συναποτελούν τις ηθικές αρετές.

Η ΑΡΕΤΗ ΩΣ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΠΡΑΞΗΣ

Κατά τον Αριστοτέλη,

  • η αρετή συνοδοιπορεί με την επιδίωξη της ευδαιμονίας, αλλά
  • η αρετή είναι ταυτόχρονα η δύναμη που κατευθύνει την πράξη. Αξιοποιεί τις φυσικές μας προδιαθέσεις που καλλιεργείται με την κατάλληλη εκπαίδευση.
  • Και επειδή η λογική σκέψη επιδιώκει πάντα τη συμμετρία και την ισορροπία, κάθε ενέργεια κατά λόγον είναι η δράση που ακολουθεί μια μέση οδό. Από την άποψη αυτή, κάθε ενέργεια κατ’ αρετήν είναι η συμπεριφορά που δε χαρακτηρίζεται ούτε από υπερβολή ούτε από έλλειψη. Η αρετή είναι έξις.
  • Ο άνθρωπος είναι φύσει επιδεκτικός προς την αρετή. Η έξη αυτή είναι προαιρετική, δηλαδή αποτέλεσμα επιλογής, γεγονός που της δίνει δυναμικότητα ενώ προϋποθέτει ελευθερία βούλησης. Το κριτήριο για τις επιλογές μας είναι η μεσότητα όπου τίποτα δεν πλεονάζει και τίποτα δε λείπει. Η μεσότητα βρίσκεται πάντα προς ημάς, δηλαδή σε αναλογία με τις ανάγκες του ανθρώπου, την κρίση και τη λογική του. Το ηθικό μοντέλο του συνετού και ενάρετου ανθρώπου μπορεί να μας φαίνεται κάπως αριστοκρατικό και περιοριστικό, αφού δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί από μεγάλο αριθμό ατόμων. Σύμφωνα πάντα με την αριστοτελική λογική, το μοντέλο αυτό δε θα μπορούσε να πραγματωθεί από τις γυναίκες και τους δούλους! Συμπερασματικά, οι αρετές χωρίς αρχές είναι τυφλές, ενώ οι αρχές χωρίς αρετές είναι αδρανείς.

ΟΙ ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΠΕΡΙ ΑΡΕΤΗΣ

Η θέση ότι η αρετή κατακτάται μέσω της γνώσης ελέγχεται ως μη αληθής σε όλες τις περιπτώσεις. Η θεωρία περί μεσότητας του Αριστοτέλη αυτοαναιρείται, επειδή προσλαμβάνει την έννοια της απόλυτης τελειότητας. Έχουν αλλάξει οι κανόνες του καλοῦ κἀγαθοῦ πολίτη.

Κριτική της θεωρίας του Αριστοτέλη

  • Δυσκολία εφαρμογής του ιδεώδους των αρχαιοελληνικών αρετών στη σημερινή εποχή λόγω της σύνδεσής του με το πρότυπο του «καλού καγαθού» πολίτη της αρχαιοελληνικής κοινωνίας.
  • Δυσκολία συσχετισμού της έννοιας της ευδαιμονίας με τον τρόπο ζωής του ανθρώπου του 21ου αιώνα.
  • Αριστοκρατικός και περιοριστικός χαρακτήρας του ηθικού προτύπου του συνετού και ενάρετου ανθρώπου, αφού δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί από μεγάλο αριθμό ανθρώπων.

Συμπέρασμα: οι αρετές πρέπει να θεωρηθούν συμπληρωματικές προς τις γενικές ηθικές αρχές για την πλήρη διασάφηση της έννοιας της ηθικότητας.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ, σ. 149

  1. Αν κρίνουμε τις πράξεις από τις συνέπειές τους και αν δεχόμαστε πως ορισμένες πράξεις -αν όχι όλες- έχουν «ανοιχτά» αποτελέσματα στο μέλλον, τότε από ποια χρονική στιγμή και μετά θα είμαστε σε θέση να αξιολογήσουμε το αν ήταν καλά ή κακά τα αποτελέσματα των κρινομένων πράξεων; Για παράδειγμα, αν προσπαθήσουμε να κρίνουμε ηθικά τις επανειλημμένες στρατιωτικές επεμβάσεις στο Ιράκ το 1991 και το 2004, πόσα χρόνια θα «’πρεπε να περιμένουμε» να σταθμίσουμε τις καλές ή τις κακές συνέπειες αυτών των επεμβάσεων; Αναπτύξτε τον προβληματισμό σας δείχνοντας τη δυσκολία τέτοιου είδους υπολογισμών στο χώρο της ηθικής.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Η πολιτική ηθική δεν έχει καμιά συνάφεια με την ατομική ηθική και με το κοινό περί δικαίου αίσθημα. Ένας πολιτικός υπολογίζει πολύ το πολιτικό κόστος που θα μπορούσε, ενδεχομένως να αποτελούσε ανάσχεση στους πολιτικούς του σχεδιασμούς αν περιερχόταν στο δίλημμα που θα αφορούσε στην εξυπηρέτηση κλειστών ομάδων πολιτών οι οποίοι προωθούν συμφέροντα προς όφελος δικό τους και σε βάρος του συνόλου του πληθυσμού. Αποτελούν ωστόσο μια σίγουρη εκλογική βάση που δε συμβαίνει στη δεύτερη περίπτωση. Καθώς ο πολιτικός περιβάλλεται από συμβούλους οι οποίοι του παρουσιάζουν την αλήθεια μέσα από μεγεθυντικό ή σμικρυντικό φακό, χάνει την ορατότητα της πραγματικής κατάστασης και προβαίνει σε λανθασμένους χειρισμούς. Εξάλλου τα κριτήρια ανάμεσα στον πολιτικό και το λαό είναι διαφορετικά επειδή ο πολιτικός πρέπει να κινηθεί με βάση το συμφέρον όλου του λαού ενώ οι ομάδες των πολιτών προτάσσουν τα ίδια συμφέροντα. Ο ηθικός πολιτικός πρέπει να συμβιβάσει δυο καταστάσεις που φαινομενικά φαίνονται ασυμβίβαστες και να κινηθεί σύμφωνα με το αρχαίο καί τοῦτο ποιεῖν κἀκεῖνο μη αφιέναι. Ύστερα κάθε πολιτική πράξη κρίνεται από το αποτέλεσμα υπό την προϋπόθεση ότι οι άνθρωποι δε θα αποτελέσουν το μέσον για πολιτικές κινήσεις αλλά θα είναι πάντα ο σκοπός, που δεν είναι παρά η βελτίωση της καθημερινότητάς τους βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.

  1. Κάποιος άνθρωπος σπεύδει να βοηθήσει ένα φίλο του ο οποίος έχει παρανομήσει, ώστε να αποφύγει τη δίκαιη τιμωρία του, γιατί τον αγαπά και πιστεύει πως έχει το ηθικό καθήκον να του συμπαρασταθεί με αυτόν τον τρόπο. Πώς θα έκρινε ο Καντ την ηθική αυτής της έμπρακτης εκδήλωσης αγάπης; Εσείς τι θα κάνατε αν βρισκόσαστε ποτέ σε παρόμοια θέση;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή, δεν επιτρέπεται καμιάς μορφής συναισθηματικός διχασμός. Αντίθετα, κρίνουμε με βάση τον ορθό λόγο και λέμε ότι το αγαπημένο μας πρόσωπο δεν έπρεπε να παρανομήσει και, κατά συνέπεια, εμείς δε δικαιούμαστε, σε καμιά περίπτωση, να βοηθήσουμε. Ανάμεσα στα φιλικά μας αισθήματά και την αίσθηση του καθήκοντος υπερτερεί το δεύτερο. Η πράξη του αγαπημένου μας προσώπου αντιβαίνει στην κατηγορική προσταγή διότι δεν έδρασε με γνώμονα το καθήκον ώστε η επιλογή του να γίνει ένας  η θ ι κ ό ς καθολικός νόμος για την κοινότητα. Από την άλλη, εμείς βοηθώντας ένα άτομο που παρανόμησε, παραβιάζουμε την κατηγορική προσταγή. Όταν ανεχόμαστε και συγκαλύπτουμε αυτή τη συμπεριφορά, την καθιερώνουμε και έμμεσα την επιβάλλουμε ή την υποβάλλουμε στην κοινότητα γενικεύοντας την αδικία.

Συμπέρασμα: Ούτε το αγαπημένο μας πρόσωπο ενήργησε σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή επειδή έχει παραβιάσει τον ηθικό νόμο αλλά ούτε και εμείς θα έχουμε ενεργήσει σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή, αν τα αισθήματα υπερτερήσουν του καθήκοντος.

  1. Ένας πατέρας λέει στο παιδί του: «Δεν πρέπει να λες ψέματα». Με την ηθική αυτή πρόταση τι από τα παρακάτω μπορεί να θέλει να πετύχει;

α. Να πείσει το παιδί του ότι το ψέμα είναι μια εσφαλμένη πράξη;

β. Να του δώσει να καταλάβει ότι οι άλλοι άνθρωποι αποδοκιμάζουν το ψέμα;

γ. Να το αναγκάσει να αποδοκιμάσει τα ψέματα που είπε;

δ. Να το επηρεάσει, ώστε το παιδί να αλλάξει στάση απέναντι στους άλλους ανθρώπους;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Και οι τέσσερις απαντήσεις ισχύουν.

  • Το ψέμα είναι μια ηθικά εσφαλμένη στάση ζωής που μπορεί να γίνει έξη αν δεν αποδοκιμαστεί έγκαιρα.
  • Οι άλλοι άνθρωποι δεν ανέχονται το ψέμα επειδή αποσυντονίζει τη ζωή της κοινότητας, δηλαδή το ψέμα έχει ευρύτερες και βαθύτερες επιπτώσεις από εκείνες που αρχικά φαίνονται.
  • Το παιδί οφείλει να καταλάβει το λάθος του και να κάνει την αυτοκριτική του.
  • Ο σεβασμός απέναντι στους συνανθρώπους του απαιτεί και διαμόρφωση ανάλογης στάσης ώστε οι δικές του επιλογές να έχουν υιοθετηθεί και ως επιλογές της κοινότητας και μια τέτοια επιλογή δεν μπορεί, σε καμιά περίπτωση, να είναι το ψέμα.

Συμπέρασμα: Σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή το ψέμα είναι αποδοκιμαστέο.

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ (σ. 149)

2. Ως προς τι νομίζετε ότι διαφέρει η αριστοτελική αντίληψη της ευδαιμονίας (πλήρης ανάπτυξη των ικανοτήτων, εξαίρετη κατάσταση των ψυχικών δυνάμεων) από την εναλλακτική σύγχρονη θεώρηση της ευτυχίας ως υποκειμενικής, έντονης αίσθησης ευφορίας;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Στην αρχαιότητα, ο πολίτης ολοκληρώνεται μέσα από το ρόλο του στην εφαρμογή της δημοκρατίας με άμεση εκπροσώπηση. Ο Αριστοτέλης εξετάζει πρώτα την ποιότητα της πόλης για να προβάλει, μετά, την ποιότητα του πολίτη. Μιλάμε όμως πάντα για μια επιλεκτική δημοκρατία που προσιδιάζει προς την αριστοκρατία, τη διακυβέρνηση των αρίστων.

Σήμερα, σε μια απρόσωπη δημοκρατία, όπου το άτομο εκπροσωπείται από πολιτικούς που δεν εμπιστεύεται, ενδιαφέρεται μόνο για τον εαυτό του. Στην πραγματικότητα, ποτέ και σε καμιά περίοδο οι λαοί δεν εμπιστεύτηκαν τις πολιτικές εξουσίες τις οποίες θεωρούσαν πάντα αναξιόπιστες. Ζούμε σε παγκοσμιοποιημένες κοινωνίες όπου οι οικονομολόγοι έχουν αντικαταστήσει τους πολιτικούς. Στον αστερισμό της κατανάλωσης και του ατομικισμού, το άτομο ενδιαφέρεται μόνο για την προσωπική του εξέλιξη αντί οποιουδήποτε τιμήματος.

 3. Αν εφαρμόσουμε την αριστοτελική αρχή της μεσότητας, ανάμεσα σε ποια άκρα κυμαίνονται οι αρετές:

  • α. της αυτοπεποίθησης,
  • β. του θάρρους,
  • γ. της γενναιοδωρίας,
  • δ. της φιλικότητας;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Τα άκρα:

  • α. της αυτοπεποίθησης είναι η αλαζονεία και η ανασφάλεια
  • β. του θάρρους είναι το θράσος και η δειλία
  • γ. της γενναιοδωρία είναι η σπατάλη και η φιλαργυρία
  • δ. της φιλικότητα είναι η εχθρότητα και η αδιαφορία.