ΤΟ ΔΟΚΙΜΙΟ: θεωρία (και σε powerpoint) και ασκήσεις ΚΕΕ

imgc1_1

A. Το δοκίμιο

Είναι ιδιαίτερο γραμματειακό είδος του πεζού λόγου που σχετίζεται με την πειθώ. Μ’ αυτό ασχολήθηκαν άνθρωποι των γραμμάτων, των τεχνών και της επιστήμης. Έχει στοιχεία:

Χαρακτηριστικά του δοκιμίου

  • Ευσύνοπτο (μικρή έως μέση έκταση)
  • Εύληπτο και καλογραμμένο
  • Εκλαϊκεύει ιδέες, επιστημονικά και φιλοσοφικά πορίσματα
  • Παρακινεί σε συμμετοχή τον αναγνώστη με τη σκέψη και τη φαντασία
  • Απευθύνεται στη νόηση, όταν επιζητεί να πληροφορήσει, και στο συναισθη­ματικό κόσμο, όταν επιδιώκει να συγκινήσει και να τέρψει.
  • Η πραγματικότητα παρουσιάζεται φιλτραρισμένη μέσα από τις εμπειρίες και τα προσωπικά βιώματα του συγγραφέα, λιγότερο επιστημονικά και πε­ρισσότερο καλλιτεχνικά.
  • Εκφράζει τις παρατηρήσεις του, τις σκέψεις, τα συναισθήματα για τη ζωή ή περιπλανιέται στο χώρο των ιδεών.
  • Κινείται ανάμεσα στην επιστήμη, στη φιλοσοφία και στη λογοτεχνία.
  • Προσπαθεί να αναλύσει και να ερμηνεύσει, εκλαϊκεύοντας θέματα αισθητι­κής, ηθικής, κοινωνικής, πολιτικής τάξης, να διδάξει, να τέρψει και να πείσει.
  • Στο δοκίμιο η προσωπικότητα του συγγραφέα:

α) δίνει κύρος σ’ ό,τι λέγεται

β) προσφέρει το παράδειγμα, τη ζωντάνια στην έκφραση, το

ανεπανάληπτο ύφος. 

Η πειθώ στο δοκίμιο

Ο συγγραφέας στο δοκίμιο καταθέτει τις απόψεις του και προσπαθεί περισσό­τερο ή λιγότερο να πείσει.

Με το δοκίμιο:

  • προσεγγίζει ένα θέμα
  • εκθέτει, διασαφηνίζει και υποστηρίζει τις ιδέες του με:
  • επιχειρήματα
  • τεκμήρια
  • παραδείγματα
  • καταλήγει σε προτάσεις αντιμετώπισης ενός προβλήματος
  • δεν επιδιώκει τον άμεσο και εύκολο επηρεασμό αλλά τη διεύρυνση του προβληματισμού
  • διδάσκει
  • ενημερώνει
  • πληροφορεί
  • πλουτίζει τις γνώσεις
  • οξύνει την κρίση
  • καλλιεργεί την ευαισθησία
  • δε δογματίζει, θεωρεί τα πάντα σε εξέλιξη
  • δεν εξαντλεί το θέμα ούτε εξάγει οριστικά συμπεράσματα.

Η γλώσσα του δοκιμίου 

Χαρακτηριστικά: ο λόγος του δοκιμίου είναι ο επιστημονικός ή ο στοχα­στικός λόγος. Ακολουθεί τους κανόνες μιας λογιότερης γραμματικής. 

Χαρακτηριστικά στοιχεία:

  • τεχνικές μετάβασης και συνοχής (με συνεκτικά μόρια, εκφράσεις κ.λπ.).
  • μόρια και εκφράσεις που φανερώνουν:
  • τη στάση του συγγραφέα απέναντι στο θέμα
  • την οπτική γωνία

Σύνταξη:

  • συνθέτη δομή προτάσεων (κυρίως υποτακτικός λόγος)
  • αφηρημένο λεξιλόγιο
  • προφορικότητα στην έκφραση
  • οικειότητα στο ύφος

Οργάνωση του δοκιμίου

Στα δοκίμια παρατηρούμε τους εξής τρόπους οργάνωσης:

  • λογικό (έχουν επιστημονικό λόγο και αποδεικτικό χαρακτήρα)
  • ελεύθερο
  • συνειρμικό

α) Δομή δοκιμίου με λογική οργάνωση

  • Πρόλογος
  • θέμα
  • κατευθυντήρια ή κύρια ιδέα-θέση του συγγραφέα
  • Κύριο μέρος
  • διασαφηνίζει
  • αποδεικνύει τη θέση του
  • Επίλογος
  • συμπυκνώνει ή
  • επανεκθέτει την αρχική του θέση

β) Δομή δοκιμίου με πιο ελεύθερη οργάνωση (προσεγγίζει τη λογοτεχνία)

  • υπάρχει ένα κεντρικό θέμα
  • οι επιμέρους ιδέες συνδέονται συνειρμικά
  • ο συγγραφέας περιδιαβάζει στο χώρο των ιδεών.

Συχνά απουσιάζει ένα καθαρό διάγραμμά του.

Β. Δοκίμιο και άλλα γραμματειακά είδη

δοκίμιο και ημερολόγιο

ημερολόγιο: είναι η προσωπική καταγραφή σκέψεων, συναισθημάτων συμβάντων ατομικού αλλά και ευρύτερου ενδιαφέροντος. Χαρακτηρί­ζεται από υποκειμενισμό, όπως το δοκίμιο, δεν έχει όμως ένα θεματικό κέντρο και τα θέματα είναι επικαιρικού χαρακτήρα.

δοκίμιο: Ο δοκιμιογράφος παρουσιάζει:

  • τον εσωτερικό του κόσμο
  • ανέλιξη του στοχασμού του
  • την πνευματική του πορεία

 δοκίμιο και συνομιλία

  • Το δοκίμιο είναι μια συνομιλία του δοκιμιογράφου με τον εαυτό του
  • μια πρόσκληση – πρόκληση στον αναγνώστη να προσθέσει τους δικούς του προβληματισμούς.

 δοκίμιο και επιστολή

επιστολή: τρόπος επικοινωνίας μεταξύ δύο ανθρώπων που βρίσκονται μακριά ο ένας από τον άλλο. Αντικαθιστά τη συνομιλία.

  • Χαρακτηριστικά δοκιμίου που παρουσιάζει κοινά στοιχεία με μια επιστολή:
  • έκφραση σε πρώτο ενικό πρόσωπο
  • ελεύθερη περιπλάνηση από ένα θέμα στο άλλο
  • αυτοσχεδιασμός
  • προσωπική ιδεολογική κατάθεση ή και εξομολόγηση. 

δοκίμιο και λογοτεχνία (στοχαστικός χαρακτήρας δοκιμίου)

Όταν ο δοκιμιογράφος επιδιώκει περισσότερο να τέρψει, τότε χρησιμοποιεί στοιχεία της λογοτεχνίας. Συγκεκριμένα:

  • αντιμετωπίζει τα πράγματα από καθαρά προσωπική σκοπιά
  • δίνει πλασματική κι όχι αντικειμενική απεικόνιση της πραγματικότητας
  • αναπτύσσει τη σκέψη του συνειρμικά και διαισθητικά κι όχι τόσο λογικά
  • οι εικόνες γίνονται σύμβολα με σκοπό κυρίως την υποβολή κάποιων νοη­μάτων παρά την πειθώ.
  • παρέκκλιση από τη γλωσσική νόρμα (συνυποδηλωτική χρήση της γλώσσας).

δοκίμιο και άρθρο

Άρθρο: Κείμενο στο οποίο αναλύεται θέμα πολιτικό, κοινωνικό ή επιστη­μονικό και απευθύνεται στο ευρύτερο κοινό.

  • Διαφορές άρθρου και δοκιμίου:
    1. Το άρθρο αναφέρεται σ’ ένα επίκαιρο γεγονός, το οποίο σχολιάζει και ερμηνεύει (ερμηνευτική δημοσιογραφία). Αντίθετα, το δοκίμιο δεν έχει επικαιρικό χαρακτήρα (ακόμη και όταν αφορμάται από κάποιο σύγχρο­νο γεγονός, ανάγεται στο μόνιμο και στο γενικό).
    2. Στα άρθρο χρησιμοποιείται η αναφορική λειτουργία της γλώσσας, κάτι που δε συμβαίνει σε όλα τα δοκίμια.
    3. Στο άρθρο απουσιάζει συνήθως ο προσωπικός και οικείος τόνος που χαρακτηρίζει το δοκίμιο.
    4. Το άρθρο είναι συντομότερο από ένα δοκίμιο.

Γ. Επιφυλλίδα   

  • Τύπος κειμένου που αναφέρεται σε διάφορα θέματα, φιλολογικά, επιστη­μονικά, κοινωνικά, καλλιτεχνικά, πολιτικά κ.λπ. και γράφεται από πρόσω­πο ειδικό στο θέμα.
  • Η θέση της στην εφημερίδα: δημοσιεύεται σε ορισμένη θέση και χωρίζε­ται συνήθως από την υπόλοιπη ύλη με ολοσέλιδη ή μικρή γραμμή. Η θέση της στο παρελθόν ήταν κατά κανόνα στο κάτω άκρο της σελίδας, ενώ σή­μερα ποικίλλει.
  • Θέμα: Ο επιφυλλιδογράφος μπορεί να ξεκινήσει από ένα επίκαιρο θέμα αλλά πολλές φορές προχωρεί σε παρατηρήσεις και σκέψεις διαχρονικού χαρακτήρα και γενικότερου ενδιαφέροντος.

Δ. Προβολή παρουσίασης (ppt) για το ΔΟΚΙΜΙΟ:

DOKIMIO-Αλεξ. Γερακίνη

Ε. ασκήσεις ΚΕΕ πάνω στο δοκίμιο (σκοπός)