Σχήματα λόγου

sximata_logoy.pngσχηματα.png

 

Οι λογοτέχνες επιδιώκουν πολλές φορές να χρησιμοποιούν διάφορα σχήματα λόγου για αισθητικούς ή ψυχολογικούς σκοπούς.

Τα σχήματα λόγου διαιρούνται σε 4 κατηγορίες.

Α. Σχήματα με τη γραμματική συμφωνία των λέξεων.

1) Σχήμα κατά το νοούμενο. Σ` αυτό η συμφωνία των όρων της πρότασης δεν ακολουθεί το γραμματικό τύπο των λέξεων αλλά το νόημά τους, π.χ. «ο κόσμος φκιάνουν εκκλησιές» (=οι άνθρωποι..)

2) Σχήμα σύμφυρσης. Είναι η ανάμειξη δύο διαφορετικών συντάξεων, π.χ. «σκλάβος ραγιάδων έπεσες» (= σκλάβος ραγιάδων έγινες – στα χέρια ραγιάδων έπεσες). Ή «Ο Απρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε.»

3) Σχήμα ανακόλουθο. Σ` αυτό οι λέξεις που ακολουθούν δε βρίσκονται σε συντακτική συμφωνία με τις προηγούμενες, π.χ. «βλέπει τους κάμπους πράσινους και τα βουνά μαυρίζουν» (= αντί «μαυρισμένα»).

4) Σχήμα καθ` όλου και μέρους. Σ` αυτό το ουσιαστικό που δηλώνει ένα σύνολο διαιρεμένο δεν μπαίνει σε γενική διαιρετική, αλλά στην ίδια πτώση με το ουσιαστικό, π.χ. «παίρνει τον κατήφορο την άκρη το ποτάμι» (= αντί «του ποταμιού»).

5) Σχήμα έλξης. Σ` αυτό ένας όρος μιας πρότασης παρασύρεται από άλλο επικρατέστερο και συμφωνεί μ` αυτόν και όχι όπως απαιτεί η σειρά του λόγου και το νόημα, π.χ. «τιμωρούμε όλους όσους έκλεψαν (= αντί «όσοι έκλεψαν»).

6) Σχήμα υπαλλαγής. Σ` αυτό ένας επιθετικός προσδιορισμός που ανήκει σε μια γενική, η οποία προσδιορίζει ένα ουσιαστικό, δε συμφωνεί στην πτώση με τη γενική, αλλά με το ουσιαστικό, π.χ. «τ` αντρειωμένα κόκαλα του αντρειωμένου γονιού σας» (= αντί «τα κόκαλα του αντρειωμένου γονιού σας»).

7) Σχήμα πρόληψης. Σ` αυτό το υποκείμενο δευτερεύουσας πρότασης μπαίνει αντικείμενο της κύριας πρότασης, ενώ κανονικά αντικείμενο έπρεπε να είναι η δευτερεύουσα πρόταση, π.χ. «σε ξέρω τι άνθρωπος είσαι».

Β. Σχήματα λόγου σχετικά με τη θέση των λέξεων.

1) Υπερβατό. Σ` αυτό δύο λέξεις που βρίσκονται σε στενή λογική και συντακτική σχέση μεταξύ τους αποχωρίζονται με την παρέμβαση μιας άλλης ή άλλων λέξεων, π.χ. «άφησε το κάστρο κι έφυγε απολέμιστο» (=αντί άφησε το κάστρο απολέμιστο και..). ή  Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει.(= αντί «Άκρα σιωπή»)

2) Πρωθύστερο. Σ` αυτό λέγεται πρώτα στη σειρά του λόγου εκείνο που χρονολογικά και λογικά είναι δεύτερο, π.χ. «ξεντύθη ο νιος, ξεζώστηκε και στο πηγάδι μπήκε» (αντί ξεζώστηκε ο νιος, ξεντύθηκε και στο πηγάδι μπήκε).

3) Χιαστό. Σ` αυτό δύο λέξεις ή φράσεις που αναφέρονται σε δύο προηγούμενες έχουν αντίστροφη τάξη προς αυτές, π.χ. «η Γκιώνα λέει της Λιάκουρας – κι η Λιάκουρα της Γκιώνας».

4) Κύκλος: όταν μια πρόταση ή περίοδος τελειώνει με την ίδια λέξη με την οποία αρχίζει, π.χ. «σταθήτε αντρειά ως Έλληνες και ως Γραικοί σταθήτε».

5) Παρήχηση ή παρονομασία: όταν τοποθετούνται η μια κοντά στην άλλη λέξεις ομόηχες που έχουν και ετυμολογική συγγένεια, π.χ. «χάρε, χαρά που μού `φερες».

6) Ομοιοτέλευτο ή ομοιοκατάληκτο: όταν δύο ή περισσότερες προτάσεις και στίχοι τελειώνουν με λέξεις που έχουν την ίδια κατάληξη· είναι συνηθισμένο το σχήμα αυτό στην ποίηση. Π.χ. Τον πύργο πύργο πάει και γυροβολάει.

7) Ασύνδετο: όταν όμοιοι όροι ή προτάσεις παραθέτονται χωρίς να συνδέονται με τους ανάλογους συνδέσμους, π.χ. «.. χορέψαμε, γελάσαμε, τραγουδήσαμε.. «

8) Πολυσύνδετο: όταν περισσότεροι από δύο όμοιοι όροι ή όμοιες προτάσεις συνδέονται μεταξύ τους με παρατακτικούς συνδέσμους. Π.χ. Κι η προσευχή κι ο πειρασμός κι η δύναμη κι η αστένια.

9) Παρονομασία ή ετυμολογικό σχήμα: όταν λέξεις ομόηχες μπαίνουν η μία κοντά στην άλλη. πχ. Σκλάβος ραγιάδων έπεσες και ζεις  ραγιάς ραγιάδων.

Γ. Σχήματα λόγου που αναφέρονται στην πληρότητα, δηλαδή στο αν χρησιμοποιούνται λιγότερες ή περισσότερες λέξεις απ’ όσες χρειάζονται σε μια πρόταση.

Α)  Έλλειψη ή Βραχυλογία: όταν χρησιμοποιούμε λιγότερες λέξεις από τις κανονικές. Ιδιαίτερες μορφές της είναι:

1) σχήμα εξ αναλόγου, όταν παραλείπεται μία ή περισσότερες λέξεις ή μία ολόκληρη πρόταση που εννοείται βέβαια από τα προηγούμενα όχι όμως ακριβώς όπως είναι εκεί, π.χ. ο πατέρας μου ήταν όπως όλοι οι πατεράδες (= είναι καλοί).

2) σχήμα εξ αντιθέτου, όταν μια λέξη ή φράση παραλείπεται, εννοείται όμως από μια προηγούμενη λέξη ή φράση, αλλά με αντίθετη ή διαφορετική σημασία, π.χ. «στα έμπα μπήκε ως αϊτός, στα ξέβγα ως πετρίτης (= παραλείπεται το «βγήκε»).

Β) Πλεονασμός: όταν χρησιμοποιούμε περισσότερες λέξεις από τις κανονικές. Ιδιαίτερες μορφές του είναι:

1) σχήμα εκ παραλλήλου, όταν εκφράζεται μια έννοια με δύο αντίθετες εκφράσεις, μία αρνητική και μία καταφατική, π.χ. «συ να σωπαίνεις και να μη μιλάς».

2) σχήμα εν δια δυοίν, όταν εκφράζεται μία έννοια με δύο λέξεις, που συνδέονται μεταξύ τους με το και, ενώ θα έπρεπε η μία από αυτές να αποτελεί προσδιορισμό της άλλης, π.χ. «αστροπελέκι και φωτιά να πέσει στην αυλή σου».

3) σχήμα περίφρασης, όταν μία έννοια ενώ μπορεί να εκφραστεί με μία λέξη, εκφράζεται με περισσότερες παραστατικότερα. π.χ. Το άστρο της ημέρας (αντί: «ο ήλιος»).

4) επαναφορά, όταν δύο ή περισσότερες προτάσεις αρχίζουν με την ίδια φράση. Π.χ. Πάψε κόρη τον αργαλειό, πάψε και το τραγούδι.

5) αναδίπλωση, όταν μία λέξη ή φράση μιας πρότασης επαναλαμβάνεται αμέσως στην αρχή της επόμενης. Π.χ. Αν πέσουμε στον ποταμό, ο ποταμός θα στύψει.

6) σχήμα υποφοράς και ανθυποφοράς, όταν γίνεται μια ερώτηση ακολουθεί μια προσπάθεια για απάντηση, απορρίπτεται αυτή και ακολουθεί αυτό που πραγματικά συμβαίνει. Συνηθίζεται στα δημοτικά τραγούδια. Άλλα σχήματα είναι η ταυτολογία, η συμπλοκή, η αναστροφή.

Δ. Σχήματα λόγου σχετικά με τη σημασία.

1) Συνεκδοχή: όταν γράφεται το μέρος κάποιου συνόλου αντί για το σύνολο, π.χ. «κάθε κλαδί και κλέφτης» (= αντί «κάθε δέντρο»), ή η ύλη, αντί για κάτι που κατασκευάστηκε από αυτή, ή αυτό που παράγει, αντί για εκείνο που παράγεται.

2) Υπαλλαγή ή μετωνυμία: όταν γράφεται το όνομα του δημιουργού ή του εφευρέτη αντί για τη λέξη που δηλώνει το δημιούργημα,π.χ. «συνεννοούνται με το Μαρκόνι» (=αντί «με τον τηλέγραφο»), ή αυτό που περιέχει κάτι, αντί για το περιεχόμενο, ή το αφηρημένο, αντί του συγκεκριμένου.

3) Αντίφαση. Διακρίνεται:

α) στη λιτότητα, όταν αντί για μια λέξη χρησιμοποιείται η αντίθετή της, ή αντί για το λιγότερο, το μεγαλύτερο, π.χ. «έφαγα όχι λίγο» (= πολύ).

β) στην ειρωνεία, όταν χρησιμοποιεί κανείς λέξεις με τρόπο προσποιητό, λέξεις που έχουν διαφορετική σημασία από την πραγματική.

γ) στον ευφημισμό, όταν χρησιμοποιούνται λέξεις με καλή σημασία, αντί για άλλες με κακή σημασία, π.χ. «εύξεινος πόντος» (= αντί «άξενος πόντος»).

4) υπερβολή: όταν λέει κάποιος κάτι που ξεπερνά το πραγματικό για να δημιουργήσει εντύπωση, π.χ. «σαν κάστρο η κεφαλή του».

5) αλληγορία: μια μεταφορική έκφραση που δηλώνει διαφορετικά νοήματα από αυτά που δείχνουν οι λέξεις, π.χ. «τ` άσπρισε τα γένεια του ο Αι-Νικόλας» (= χιόνισε).

6) μεταφορά: όταν η σημασία μιας λέξης εκτείνεται και σε άλλες συγγενικές λέξεις, που έχουν κάποια ομοιότητα με αυτή.

7) προσωποποίηση: όταν άψυχα όντα ή έννοιες παίρνουν ανθρώπινες ιδιότητες,

8) παρομοίωση: η συσχέτιση ιδιότητας προσώπου ή πράγματος με κάποιο άλλο γνωστό που έχει αυτή την ιδιότητα σε μεγάλο βαθμό.

9) σχήμα κατεξοχήν: όταν στενεύει η σημασία της λέξης.

Τα σχήματα λόγου σε powerpoint με παραδείγματα και ασκήσεις – ομαδικές εργασίες

Τι είναι ο λογοτεχνικός χαρακτήρας

Λογοτεχνικοί χαρακτήρες είναι κειμενικές κατασκευές, μυθοπλαστικές μορφές δηλ. με ανθρώπινα χαρακτηριστικά.

«Πρόσωπα αποτυπωμένα λεκτικά στο κείμενο, των οποίων η υπόσταση διαμορφώνεται ανάλογα με την προσωπικότητα και την ιδιαίτερη ιδιοσυγκρασία του συγγραφέα» (Κουράκη)

«Μια κατασκευή που δομείται από τον αναγνώστη μέσα από διάφορες ενδείξεις διασκορπισμένες στο κείμενο. Παρ’ όλο που αυτές οι κατασκευές δεν είναι ανθρώπινα όντα, στη συνείδηση του αναγνώστη διαμορφώνονται ως πραγματικοί άνθρωποι» (Rimmon-Kenan).

Χαρακτήρες και μυθοπλασία: «φαντάζομαι, άρα υπάρχω»

Οι λογοτεχνικοί ήρωες αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της αφήγησης και σημαντικό δομικό άξονα της μυθοπλασίας.

Οι χαρακτήρες  

  • Μπορούν να διερευνηθούν σε επίπεδο αφήγησης μέσα από τον προσωπικό τους λόγο ή το λόγο του αφηγητή, τις σκέψεις και τις πράξεις τους σε επίπεδο ιστορίας
  • από τα εξωτερικά & εσωτερικά τους γνωρίσματα, τη σχέση με τον χώρο και τον χρόνο

Τα στοιχεία που τους καθιστούν αληθοφανείς

  • Η ζωντάνια
  • Η πειστικότητα
  • Η συνέπεια λόγων και έργων
  • Η αντιστοιχία με την πραγματικότητα

Διάκριση χαρακτήρων (Β. Αθανασόπουλος)

α. Ως προς τη λειτουργία τους

  • Πρωτεύοντες (κύριοι, βασικοί, κεντρικοί)
  • Δευτερεύοντες (Διακοσμητικός, πληροφοριακός,  Ακροατής,  Σχολιαστικός,  Σημείο αναφοράς)

Ο πρωταγωνιστής 

Μπορεί να είναι ήρωας ή αντιήρωας, ανάλογα με το σύστημα αξιών κάθε εποχής.

β. Ως προς τον τρόπο παρουσίασής τους (E.M. Forster)

  • Επίπεδοι ή μονοδιάστατοι _ Επίπεδος χαρακτήρας = Ο μονοδιάστατος, ο τύπος ή καρικατούρα, αυτός που δεν μεταβάλλεται στην πορεία της αφήγησης.
  • Σφαιρικοί ή πολυδιάστατοι _ Σφαιρικός χαρακτήρας = Ο πρωταγωνιστής ή δευτεραγωνιστής, ο χαρακτήρας που επηρεάζει και επηρεάζεται από τις καταστάσεις που παρουσιάζονται στο έργο, που διαμορφώνει και διαμορφώνεται ή εξελίσσεται από αυτές.

γ. Ως προς την εξέλιξή τους

  • Στατικοί (τυπικοί)
  • Δυναμικοί (εξελισσόμενοι)

Πηγή:http://www.sfnr.gr/wp-content/uploads/2014/02.pdf

Γ. Ρίτσος, Ρωμιοσύνη – powerpoint

Παραθέτω μια πάρα πολύ εργασία των μαθητριών μου της Α΄ Λυκείου του Μουσικού Σχολείου Κατερίνης, Αλκμήνης Χατζή και Έρσης Μεϊτανίδου (Μάιος 2015).

Περιέχει το ποίημα με εικόνες από πίνακες ζωγραφικής με μουσική επένδυση κιθάρας, τα χαρακτηριστικά της μοντέρνας ποίησης που απαντώνται, λίγα λόγια για το ποίημα και λίγα λόγια για τον ποιητή. Είναι εξαιρετική!

Ρωμιοσύνη

Ρωμιοσύνη

Οδυσσέας Ελύτης, Το Μονόγραμμα (: Μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση) – powerpoint

Μπορείτε να δείτε την εργασία (Β΄ τετραμήνου σχ. χρονιάς 2014-15) της μαθήτριας της Α΄ Λυκείου του Μουσικού Σχολείου Κατερίνης  Λαζαρίδου Ευαγγελίας που αφορά ΤΟ ΜΟΝΟΓΡΑΜΜΑ του Οδυσσέα Ελύτη. Αξίζει! Δυστυχώς -για τεχνικούς λόγους- δεν μπορείτε να ακούσετε τη μουσική επένδυση ή να οδηγηθείτε απευθείας στους υπερσυνδέσμους που αναγράφονται στις διαφάνειες.

monogr1

ELYTIS, To Monogramma

Γ. Ρίτσος, Ανυπόταχτη Πολιτεία – powerpoint για το ποίημα – Θεματική ενότητα: «Παράδοση και Μοντερνισμός στη Νεοελληνική ποίηση»

Εργασία της μαθήτριας της Α΄Λυκείου του Μ.Σ.Κατερίνης, Μητσιοπούλου Μαρίας.

πεινασμένη πολιτεία

εργασια κειμενων γιαννης ριτσος

Μάιος 2015

Νίκος Εγγονόπουλος: «ΝΕΑ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΟΥ ΙΣΠΑΝΟΥ ΠΟΙΗΤΟΥ ΦΕΝΤΕΡΙΚΟ ΓΚΑΡΘΙΑ ΛΟΡΚΑ ΣΤΙΣ 19 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΤΟΥ 1936 ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΧΑΝΤΑΚΙ ΤΟΥ ΚΑΜΙΝΟ ΝΤΕ ΛΑ ΦΟΥΕΝΤΕ»

Αναρτώ μια πολύ καλή εργασία του μαθητή της Α΄ Λυκείου του Μουσικού Σχολείου Κατερίνης Άγγελου Γανωτή (Μάιος 2015). Πρόκειται για προβολή παρουσίασης που περιλαμβάνει βασικά στοιχεία για τον Νίκο Εγγονόπουλο και το έργο του, το ίδιο το ποίημα οπτικοποιημένο και τα στοιχεία που το κατατάσσουν στη μοντέρνα ποίηση.

Εργασία για ΕΓΓΟΝΟΠΟΥΛΟ

Για να δείτε το powerpoint πατήστε: ppt: ΕΓΓΟΝΟΠΟΥΛΟΣ, Λόρκα

Νικηφόρος Βρεττάκος, Δυο μητέρες νομίζουν πως είναι μόνες στον κόσμο

Το ποίημα «Δυο μητέρες νομίζουν πως είναι μόνες στον κόσμο»: http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSB106/544/3563,14899/

Ανάλυση του συγκεκριμένου ποιήματος ως παράλληλου με «Το αμάρτημα της μητρός μου»: http://latistor.blogspot.gr/2010/12/blog-post_11.html Για την αγάπη της μάνας: http://5lyk-agrin.ait.sch.gr/kokoli2013/mitriki.pdf