ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, Κεφάλαιο 6ο, Ενότητα 2η, υποκεφάλαια 3, 4 (σελ. 153-155): ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΕΡΩΤ. ΒΙΒΛΙΟΥ 1, 3, 5 και 6 σελ. 158

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1, 3, 5 & 6 (σ. 158) ΜΕ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

  1. Με ποια έννοια και σε ποιο βαθμό πιστεύετε πως θα μπορούσε να θεωρηθεί ελεύθερος ο ενάρετος άνθρωπος ο οποίος, κατά τους στωικούς ζει, τελικά, σύμφωνα με τη φύση;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Ο άνθρωπος που ζει σύμφωνα με τον ορθό λόγο «ὁμολογουμένως τῷ λόγῳ», και «κατά φύσιν» ωθεί στο «κατ’ ἀρετήν ζῆν». Η Αρετή είναι το μόνο αγαθό από το οποίο εξαρτάται η Ευημερία. Επομένως, καθετί άλλο στερείται αξίας, είναι, δηλαδή, αδιάφορο. Με το να είναι ο άνθρωπος σε αρμονία με το Σύμπαν, μετέχει του λόγου και της σοφίας του. Η βλαπτική μας συμπεριφορά προς τους άλλους για ίδιον όφελος, υπονομεύει την ίδια τη φύση μας. Ο στωικός δεν αρνείται τον κόσμο αλλά και δεν εξαρτάται από αυτόν. Απλά ζει με α π ά θ ε ι α και α τ α ρ α ξ ί α. Σύμφωνα με τους στωικούς, οι άνθρωποι συνδέονται μεταξύ τους μέσω της λογικής φύσης τους η οποία είναι κοινή. Η αγάπη για την πατρίδα είναι το πρώτο βήμα της αγάπης για τη μεγάλη πατρίδα όλων μας, την «Κοσμόπολιν» της ανθρωπότητας και του Σύμπαντος που κυβερνάται από αιώνιους και αμετάβλητους φυσικούς νόμους. Ένας τεράστιος αριθμός πραγμάτων που οι άνθρωποι αποδέχονται από ένστικτο, μπορεί να αποδειχθεί και με τη Λογική. Η δικαιοσύνη είναι θέμα όχι άποψης αλλά φύσης ενώ ο βίος καθορίζεται από την Ειμαρμένη. Η Ειμαρμένη είναι ο λόγος που ενυπάρχει στα πάντα και μπορεί να καθορίζει ποιες δυνατές εξελίξεις -σύμφωνα πάντα με τις προϋποθέσεις που υπάρχουν- μπορεί να έχει ένα φυσικό γεγονός ή φαινόμενο. Επομένως, η ειμαρμένη είναι η αρχή της αιτιότητας που μας γνωστοποιεί τις δυνατές επιλογές που έχουμε από τη φύση. Από τη στιγμή που μπορούμε να επιλέξουμε τη συμπεριφορά μας τότε είμαστε πραγματικά ελεύθεροι. Συμπέρασμα: Ελευθερία είναι η δυνατότητα να επιλέγει κάποιος τον τρόπο της ζωής του και να αυτοκαθορίζεται με βάση την αρχή της αιτιότητας. Ὁμολογουμένως τῷ λόγῳ > ὁμολογουμένως τῇ φύσει. Ο λόγος είναι μέρος του κοσμικού λόγου.

  1. α. Υπάρχει απόλυτη ελευθερία; β. Επιλέγουμε αυτό που είναι σύμφωνο με τη φύση και την επιθυμία μας ή εκείνο που υπαγορεύει το καθήκον μας; γ. Είναι όλες οι πράξεις μας ελεύθερες και δικές μας επιλογές; δ. Σε ποιο βαθμό θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε με τον Καντ ο οποίος πιστεύει ότι η υποταγή στον ηθικό νόμο μας απελευθερώνει από τις ανορθόλογες επιθυμίες μας; Απαντήστε στα παραπάνω ερωτήματα, κατά την κρίση σας, δίνοντας συγκεκριμένα παραδείγματα από την καθημερινή ζωή που θα στηρίζουν την άποψή σας.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

α. Η ελευθερία μας είναι σχετική. Περιορίζεται ώστε να παραχωρήσει χώρο ελεύθερο και στους συνανθρώπους μας ανάλογα με τις ανάγκες τους. Υπάρχουν, ωστόσο, πραγματικές δουλείες, όπως είναι η δουλεία των ενστίχτων αλλά και η δουλεία των διάφορων έξωθεν καταναγκασμών του κοινωνικού μας περιβάλλοντος.

β. Προσπαθούμε να εναρμονίσουμε αυτό που είναι σύμφωνο με τη φύση και την επιθυμία μας με εκείνο που υπαγορεύει το καθήκον μας. Αυτό ωφελεί και την κοινωνία, όταν αποτελείται από άτομα ευτυχισμένα χωρίς όμως να παρακάμπτουν και το καθήκον τους στο κοινωνικό σύνολο.

γ. Δεν είναι όλες οι πράξεις μας ελεύθερες και δικές μας επιλογές, γιατί τότε θα αντιμετωπίζαμε με αλαζονεία τους συνανθρώπους μας και θα παρεμποδίζαμε την ελευθερία και τις επιλογές των άλλων.

δ. Η υποταγή στον ηθικό νόμο δεν μπορεί να παρακάμπτει και το συναίσθημα. Πρέπει να εναρμονίζεται η λογική με την ψυχοσυναισθηματική κατάσταση ώστε ο άνθρωπος να μην είναι μόνο ένα ορθολογικό ον χωρίς ψυχή. Η προτεσταντική ηθική δεν εναρμονίζεται με την ψυχοσύνθεση των λαών της Μεσογείου που έχουν άλλη βιοθεωρία και στους οποίους το συναίσθημα μπορεί να υπερκαλύπτει τη λογική. Ο μετριασμός του συναισθήματος επιτυγχάνεται μέσω της παιδείας και της εκπαίδευσης.

Συμπέρασμα: Ο άνθρωπος προσαρμόζεται στους φυσικούς και θετούς νόμους πάντα με κριτήριο ότι είναι αυτοσκοπός και όχι μέσον για την επιτέλεση αλλότριων σκοπών.

  1. Πώς πιστεύετε ότι μπορεί ο άνθρωπος να ξεπεράσει τις εγωϊστικές του τάσεις; Πώς θα μπορούσε να καλλιεργήσει τα κατάλληλα συναισθήματα προς τους συνανθρώπους του, ώστε να συμπεριφέρεται κατά το δυνατόν αλτρουιστικά;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Η σκέψη του θανάτου και του πεπερασμένου της ανθρώπινης ζωής απομακρύνει τον άνθρωπο από τον εγωκεντρισμό του. Η έξη σε μορφές συμπεριφοράς που αποδεικνύουν έμπρακτα, και όχι μόνο ψυχοσυναισθηματικά, τη συμπόνοια του στο συνάνθρωπο, είναι ικανή να τον απομακρύνει από τον εγωιστικό μικρόκοσμό του. Αυτό μπορεί να γίνει μόνο με την ενσυναίσθηση που σημαίνει τη βαθύτερη επικοινωνία με τον άλλο μέσω συναισθηματικής ταύτισης ή βαθύτερης κατανόησης. Σύμφωνα με το Voltaire, η παρουσία του ανθρώπου είναι ένα απειροελάχιστο σημείο, η δε διάρκειά του μια στιγμή. Αν ο άνθρωπος έχει αυτό κατά νου, τότε θα ζει σαν η κάθε μέρα του να είναι η τελευταία. Και τότε θα τροποποιήσει και τη συμπεριφορά του και η συσσώρευση των υλικών αγαθών θα παύσει να αποτελεί το πρώτο του μέλημα.

  1. Ποια είναι κατά τον Hume (Παράθεμα 7, σ. 157, David Hume, Πραγματεία για την ανθρώπινη φύση) τα χαρακτηριστικά των δύο τύπων ελευθερίας που περιγράφει; Πώς νομίζετε ότι αντιμετωπίζουμε στην καθημερινή ζωή μια τέτοια διαφοροποίηση μορφών ελευθερίας;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Ο Hume διακρίνει δυο μορφές ελευθερίας: την ελευθερία της αυτενέργειας και την ελευθερία της αδιαφορίας. Η ελευθερία της αυτενέργειας αντιτίθεται στη βία και τον καταναγκασμό ενώ η ελευθερία της αδιαφορίας συνεπάγεται την άρνηση της αναγκαιότητας και των αιτιών. Η πρώτη είναι το είδος της δράσης που ενδιαφερόμαστε να διατηρήσουμε, οι σκέψεις μας στρέφονται πάντα προς αυτήν και συγχρόνως τη συγχέουμε με την άλλη. Και οι δυο δράσεις, όμως, προϋποθέτουν ελεύθερη βούληση. Επομένως, στην καθημερινή μας ζωή, πρέπει να εμβαθύνουμε στις αιτίες που μας αναγκάζουμε να ενεργούμε με τον ένα και όχι με τον άλλο τρόπο ώστε να δίνουμε θεωρητική υποστήριξη στις πράξεις μας και θεωρητική υποστήριξη. Αντίθετα, η αδράνεια οδηγεί στην αδιαφορία και αυτή, με τη σειρά της, στην αποτελμάτωση και την οπισθοδρόμηση.

Φιλοσοφία, Κεφ. 6ο, Ενότητα 2η, υποκεφάλαια 3, 4 (σελ. 153-155)

6ο κεφ. – ΗΘΙΚΗ: Προβολή παρουσίασης για τις ενότητες και τα υποκεφάλαια 2.2 και 2.3

3ο υποκεφάλαιο: Εγωιστικά τα κίνητρα της ανθρώπινης συμπεριφοράς;

Το βαθύτερο κίνητρο κάθε πράξης μας είναι η προσωπική μας ικανοποίηση (ακόμη κι όταν λ.χ. βοηθάμε έναν συνάνθρωπό μας).

Αντίλογος: αυτό που μας ωθεί σε μια αλτρουιστική πράξη μπορεί να είναι όντως η επίτευξη μιας κατάστασης που ωφελεί τους άλλους και όχι η ικανοποίηση την οποία προκαλεί σ’ εμάς.

Το  εγωιστικό στοιχείο δεν αποκλείει τη δυνατότητα ηθικής πράξης. Υπάρχει η δυνατότητα αλτρουιστικής συμπεριφοράς, που μας κάνει να εγκαταλείπουμε το στενά εννοούμενο συμφέρον μας για το καλό των άλλων (βλ. κείμ. 6, σελ. 157).

Η ηθική δεν απαιτεί κατ’ αρχήν εξαίρετες πράξεις αυτοθυσίας, αλλά σεβασμό στα βασικά δικαιώματα των άλλων και ακριβοδίκαιη, ισότιμη μεταχείριση.

4ο υποκεφάλαιο: Ελευθερία και ηθική υπευθυνότητα για τις πράξεις μας

Η ελευθερία έχει ιδιαίτερη σημασία για τους ηθικούς φιλοσόφους (βλ. κείμ. 7, σελ. 157).

Για τον Καντ οι ηθικές αρχές μας πηγάζουν αποκλειστικά από την αυτόνομη λειτουργία του ορθού λόγου και μας επιτρέπουν να ελέγχουμε τις τυφλές εσωτερικές παρορμήσεις μας.

Προϋπόθεση για να αναλάβουμε την ευθύνη των πράξεών μας είναι να ενεργούμε ελεύθερα.

Μήπως δεν είμαστε ποτέ αληθινά ελεύθεροι (άρα και υπεύθυνοι), διότι σε βαθύτερο επίπεδο οι ενέργειές μας καθορίζονται από δυνάμεις που δε μπορούμε να ελέγξουμε; (βλ. εικόνα σελ. 155).

Αρχή του ντετερμινισμού (αιτιοκρατίας)  (βλ. και γλωσσάρι):

Όλα τα συμβάντα στον κόσμο μας καθορίζονται αυστηρά από προηγούμενα συμβάντα, σύμφωνα με κάποιους (φυσικούς, βιολογικούς, ψυχολογικούς, ιστορικούς ή άλλους) αιτιακούς νόμους.

Αντίθετη θέση, ο ιντετερμινισμός, η πλήρης δηλαδή απουσία αιτιακού καθορισμού της βούλησης.

Ακόμα κι αν δεχτούμε ότι ισχύει ο ντετερμινισμός σε κάποιες ηπιότερες μορφές του, δεν αναιρείται η δυνατότητα που έχουμε να κρίνουμε την ηθική ποιότητα των αποφάσεων και των πράξεών μας (καταλογισμός ευθύνης).

  • Τι υποστηρίζει ο ντετερμινισμός και τι ο ιντετερμινισμός;

Ο ντετερμινισμός ή, αλλιώς, αιτιοκρατία υποστηρίζει ότι όλα τα συμβάντα στον κόσμο μας καθορίζονται αυστηρά από προηγούμενα συμβάντα, σύμφωνα με κάποιους (φυσικούς, βιολογικούς, ψυχολογικούς, κοινωνικούς, ιστορικούς ή άλλους) αιτιακούς νόμους, και ότι οι πράξεις μας δεν αποτελούν εξαίρεση.

Ο ιντετερμινισμός, υποστηρίζει την πλήρη  απουσία αιτιακού καθορισμού της βούλησης.

ΕΡΩΤΗΣΗ 5η (σελ. 158) για το υποκεφάλαιο 3, ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1η, 3η, 6η για το υποκεφάλαιο 4.

Φιλοσοφία – Κεφ. 6ο – Ενότητα 2η, υποκεφάλαια 1, 2 (σελ. 150-153) και ερωτήσεις 2,4-απαντήσεις σελ. 158

ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ

ΑΠΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΕΝΣΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΗΘΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗΣ

  • Δυσκολία εύρεσης κοινού κριτηρίου ηθικότητας (που αναζητήθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο), διότι οι ηθικές κρίσεις έχουν σχετική εγκυρότητα, δηλαδή ποικίλλουν ριζικά ανάλογα με την εποχή, τον πολιτισμό ή την κοινωνία στην οποία εντάσσεται κανείς.
  • Οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους εγωιστικά όντα και γι’ αυτό δεν μπορούν να συμπεριφερθούν ηθικά σωστά.
  • Οι άνθρωποι δεν είναι πραγματικά ελεύθεροι και κατά συνέπεια ηθικά υπεύθυνοι για τις αποφάσεις και τις πράξεις τους.
  • Γιατί να είναι κανείς ηθικός, εάν γνωρίζει ότι μπορεί να αποφύγει τις κυρώσεις; (βλ. εικόνα σελ. 150).

1ο υποκεφάλαιο: Οι ηθικές κρίσεις ως εκδηλώσεις υποκειμενικών συναισθημάτων

 Η ηθική καταντά καθαρά υποκειμενική υπόθεση (βλ. και εικόνα σελ. 151).

Υπερασπιζόμαστε τις ηθικές μας πεποιθήσεις με επιχειρήματα, αλλά και η συναισθηματική βάση της ηθικής σκέψης και πράξης δεν είναι τελικά τόσο υποκειμενική όσο φαίνεται. Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι προικισμένοι από μια στοιχειώδη ευαισθησία και (κατά τον Χιουμ) διαπνέονται από ένα συναίσθημα συμπάθειας για τους συνανθρώπους τους (βλ. κείμ. 2, σελ. 156).

2ο υποκεφάλαιο: Ύπαρξη κοινών ηθικών κριτηρίων

Διαφοροποίηση πολλών βασικών ηθικών πεποιθήσεων ανάλογα με την εποχή ή την κοινωνία στην οποία ανήκει  κανείς. Παραδείγματα.

%ce%b7-%ce%b5%ce%ba%cf%84%ce%ad%ce%bb%ce%b5%cf%83%ce%b7-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%b1%cf%85%cf%84%ce%bf%ce%ba%cf%81-%ce%bc%ce%b1%ce%be-%ce%bc%ce%b1%ce%bd%ce%ad

Ηθικός σχετικισμός;

Οι ηθικές αντιλήψεις δεν αποκλίνουν τόσο ριζικά όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως. Παντού γίνονται σεβαστά ορισμένα αιτήματα εντιμότητας ή δίκαιης οργάνωσης της κοινωνίας –παρά τις επιμέρους διαφορές (βλ.  εικόνα σελ. 152)

Η σύγκλιση των βασικών ηθικών πεποιθήσεων έχει αρχίσει να πραγματώνεται στον αιώνα της παγκοσμιοποίησης.

Ο ηθικός συσχετισμός δεν μπορεί να οδηγεί στη διατύπωση μιας οποιασδήποτε δεοντολογικής αρχής με αξιώσεις καθολικής ισχύος, διότι έτσι αυτοαναιρείται.

  • Τι υποστηρίζει ο ηθικός σχετικισμός;

Ο ηθικός σχετικισμός υποστηρίζει ότι δεν μπορούν να υπάρξουν αξίες και αρχές που να ισχύουν καθολικά, ανεξάρτητα από την εποχή και τον τόπο εφαρμογής τους.

  • Yπάρχουν  κοινά ηθικά κριτήρια για όλους τους ανθρώπους και σε όλες τις εποχές;

Είναι φανερό ότι πολλές από τις βασικές ηθικές πεποιθήσεις διαφέρουν ανά τους αιώνες, όπως διαφέρουν και ανάλογα με την κοινωνία ή την πολιτισμική και θρησκευτική κοινότητα στην οποία ανήκει κανείς.

Παρατηρώντας λοιπόν αυτή τη μεγάλη ποικιλία ηθικών θεωρήσεων, θα μπορούσαμε ίσως να συμπεράνουμε ότι πρέπει να δεχτούμε την αλήθεια του ηθικού σχετικισμού, της θέσης δηλαδή ότι δεν μπορούν να υπάρξουν αξίες και αρχές που να ισχύουν καθολικά, ανεξάρτητα από την εποχή και τον τόπο εφαρμογής τους.

Είναι, όμως, θεμιτό να υποστηρίξουμε πως, πέρα από την περιγραφική προσέγγιση του τι συμβαίνει έως τώρα, η ηθική ενδιαφέρεται κυρίως για το τι θα έπρεπε -και τι θα μπορούσε- να συμβεί μακροπρόθεσμα. Έτσι, είναι ίσως εύλογο να ισχυριστούμε ότι τα κριτήρια ηθικής ορθότητας, για τα οποία μιλήσαμε παραπάνω, είναι δυνατόν να γίνουν δεκτά από επαρκώς πληροφορημένα ορθολογικά άτομα που θα συνειδητοποιήσουν τη σημασία της υιοθέτησης μιας ηθικής στάσης ζωής.

ΗΘΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (σ. 158)

  1. Η συμπάθεια που μπορεί να νιώθουμε για κάποιον άνθρωπο μπορεί να μας κάνει να παραβλέψουμε το αν είναι ηθικά εσφαλμένες και καταδικαστέες οι πράξεις του;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Υπάρχουν σταθερά κριτήρια αξιολόγησης της ηθικής πράξης που είναι από κοινού συμφωνημένα με τον κοινωνικό περίγυρο, με κριτήρια τον ορθό λόγο και τον αμοιβαίο σεβασμό. Ο ηθικός νόμος έχει καθολική ισχύ. Η ανοχή στην παρανομία γενικεύει την αδικία και την καθιστά κατηγορική προσταγή με αποτέλεσμα τη διάβρωση του κοινωνικού ιστού όταν η προσωπική συμπάθεια υπερτερεί της δικαιοσύνης. Κατά συνέπεια, το προσωπικό επίπεδο διαφέρει από την απαίτηση για την ικανοποίηση του κοινού περί δικαίου αισθήματος. Τι μπορούμε να κάνουμε; Μπορούμε να συμπαρασταθούμε ηθικά στο πρόσωπο που συμπαθούμε αλλά, από την άλλη, πρέπει να ικανοποιήσουμε και το περί δικαίου αίσθημα της κοινότητας σύμφωνα με τους κανόνες που έχει θεσπίσει. Αν αυτοί κανόνες παραβιάζονται συνέχεια προτάσσοντας την ατομική περίπτωση σε βάρος του συνόλου, η κοινωνία θα οδηγηθεί στην α ν ο μ ί α από την οποία όλοι θα είναι χαμένοι!

  1. α. Είναι ηθικά σωστό να πράττουμε πάντοτε σα να δεχόμαστε ότι όλες οι ηθικές αρχές έχουν σχετική ισχύ και ότι όλα επιτρέπονται; β. Ποιο πρόβλημα θα μπορούσατε να επισημάνετε σε αυτήν τη διατύπωση; γ. Ποια μπορεί να είναι τα προβλήματα από την αποδοχή ενός ακραίου ηθικού σχετικισμού;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

α. Αν παγιωθεί ο ηθικός σχετικισμός με δεδομένο ότι οι πεποιθήσεις των ανθρώπων διαφέρουν από εποχή σε εποχή, τότε

β. αποκτά καθολικό κύρος και αυτοαναιρείται, οπότε ο ηθικός σχετικισμός παύει να είναι σχετικισμός και γίνεται αρχή απόλυτη και καθολικά επιβεβλημένη.

γ. Αυτή όμως η συμπεριφορά μας οδηγεί σε έναν αμοραλισμό που μας κάνει έρμαια του τυχαίου. Π.χ. Η φράση «έτσι κάνουν όλοι· εσύ γιατί αντιδράς;», ανοίγει αυτόματα την πόρτα στο ηθικώς κολάσιμο με τρόπο που σε εμάς να φαίνεται όχι μόνο ανεκτό αλλά και νόμιμο. Τότε οι ηθικές μας αντιστάσεις αμβλύνονται και δυσκολευόμαστε να διακρίνουμε το ηθικό από το ανήθικο. Κατά συνέπεια, τέτοιες κοινωνίες δεν λέγονται πια ηθικές ή ανήθικες. Δεν ασχολούνται καν με την ηθική επειδή είναι ηθικά αδιάφορες, δηλαδή αμοραλιστικές.

Φιλοσοφία – Κεφ. 6ο – ενότητα 1η: ΘΕΩΡΙΑ με 5 ερωτήσεις – 5 απαντήσεις: ΗΘΙΚΕΣ θεωρίες – Κατηγορική προσταγή (ΚΑΝΤ)- Η ηθική φιλοσοφία του ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (η αρετή ως ευδαιμονία, μεσότης)

  • Τι υποστηρίζει ο Ωφελιμισμός και ποιοι οι Ιδρυτές του;

Σύμφωνα με τον ωφελιμισμό, ιδρυτές του οποίου θεωρούνται ο Τζέρεμυ Μπένθαμ και ο Τζον Στιούαρτ Μιλ (19ος αιώνας), σκοπός των πράξεών μας πρέπει να είναι η μεγαλύτερη κατά το δυνατόν ωφέλεια για τον μεγαλύτερο κατά το δυνατόν αριθμό ατόμων. Και λέγοντας “ωφέλεια” οι περισσότεροι από αυτούς τους φιλοσόφους έχουν στο μυαλό τους την ευτυχία ή έστω την ικανοποίηση αυτών που θα καρπωθούν τα αποτελέσματα των πράξεών μας. Εδώ πρέπει να προσέξουμε ότι η σημασία της λέξης “ωφελιμισμός” είναι αρκετά διαφορετική από εκείνη που έχει αποκτήσει η λέξη στην καθημερινή μας ζωή, όπου η σημασία της φαίνεται να περιορίζεται στην εγωιστική επιδίωξη του προσωπικού συμφέροντος του καθενός και όχι της ωφέλειας του μεγαλύτερου κατά το δυνατόν αριθμού ανθρώπων.

  • Τι είναι η κατηγορική προσταγή ποιος τη διατύπωσε και γιατί ονομάζεται έτσι;

Σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή, πρέπει το υποκείμενο της πράξης να θέλει ο γνώμονας (κανόνας) της πράξης του να ισχύει ως καθολικός νόμος. Ο ηθικός νόμος πρέπει να μπορεί να ισχύει σε κάθε περίπτωση και να μη συνδέεται με συγκεκριμένους στόχους του ενός ή του άλλου υποκειμένου. Την διατύπωσε ο Καντ  και την αποκαλεί κατηγορική προσταγή, επειδή έχει κατηγορικό -δηλαδή απόλυτο και όχι υποθετικό- χαρακτήρα.

Σύμφωνα με  δεύτερη διατύπωση της κατηγορικής προσταγής ο Καντ προσδιορίζει καλύτερα το αίτημα του ισότιμου σεβασμού όλων των ανθρώπων. Πρέπει, αναφέρει,  κάθε υποκείμενο να πράττει έτσι, ώστε να μεταχειρίζεται πάντοτε όλους τους άλλους ανθρώπους -όπως και τον εαυτό του ως σκοπούς και όχι μόνο ως μέσα των πράξεών του.

ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΚΡΙΤΗΡΙΟΥ ΗΘΙΚΗΣ ΟΡΘΟΤΗΤΑΣ

1ο υποκεφάλαιο: Συνέπειες των πράξεων στη ζωή

Σύμφωνα με το κριτήριο αυτό, ηθικά ορθή πράξη είναι αυτή της οποίας τα αποτελέσματα είναι καλύτερα –ή έστω εξίσου καλά- σε σύγκριση με εκείνα άλλων, εναλλακτικών πράξεων για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων.

Εφαρμογή της αρχής αυτής στο παράδειγμα του εισαγωγικού κειμένου.

Η σχετική φιλοσοφική θεωρία είναι ο ωφελιμισμός.

Σκοπός των πράξεών μας πρέπει να είναι η μεγαλύτερη κατά το δυνατόν ωφέλεια για τον μεγαλύτερο κατά το δυνατόν αριθμό ατόμων.

Ιδρυτές: Τζέρεμυ Μπένθαμ και Τζον Στιούαρτ Μιλ (19ος αιώνας)

(μπορούμε να δούμε το Ευρετήριο ονομάτων και εικόνες, σελ. 141 και 142).

Ωφέλεια = ευτυχία / ικανοποίηση αυτών που θα καρπωθούν τα αποτελέσματα των πράξεών μας.

Διάκριση της σημασίας της λέξης «ωφελιμισμός» από εκείνη που έχει αποκτήσει η λέξη στην καθημερινή μας ζωή.

Κριτική της θεωρίας του ωφελιμισμού

  • δεν μπορούν πάντα να προβλεφθούν με ασφάλεια τα αποτελέσματα των πράξεών μας.
  • δεν είναι σαφές το πώς θα «μετρηθεί» η παραγόμενη ωφέλεια, καθώς δεν υπάρχει ομοφωνία για το επιδιωκόμενο καλό.
  • υπάρχουν πολλών ειδών ηδονές και λύπες, για την αξία των οποίων οι γνώμες διαφέρουν.
  • μπορεί –κατά την προσπάθεια μεγιστοποίησης της ωφέλειας- να μη δοθεί αρκετή βαρύτητα στα μέσα που θα χρησιμοποιηθούν.
  • Μπορεί να μην τηρηθεί η δίκαιη κατανομή της προκύπτουσας ωφέλειας.

1η ΕΡΩΤΗΣΗ σελ. 149 (ωφελιμισμός)

  1. Αν κρίνουμε τις πράξεις από τις συνέπειές τους και αν δεχόμαστε πως ορισμένες πράξεις -αν όχι όλες- έχουν «ανοιχτά» αποτελέσματα στο μέλλον, τότε από ποια χρονική στιγμή και μετά θα είμαστε σε θέση να αξιολογήσουμε το αν ήταν καλά ή κακά τα αποτελέσματα των κρινομένων πράξεων; Για παράδειγμα, αν προσπαθήσουμε να κρίνουμε ηθικά τις επανειλημμένες στρατιωτικές επεμβάσεις στο Ιράκ το 1991 και το 2004, πόσα χρόνια θα «’πρεπε να περιμένουμε» να σταθμίσουμε τις καλές ή τις κακές συνέπειες αυτών των επεμβάσεων; Αναπτύξτε τον προβληματισμό σας δείχνοντας τη δυσκολία τέτοιου είδους υπολογισμών στο χώρο της ηθικής.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ (1η ΕΡΩΤΗΣΗ σελ. 149)

Η πολιτική ηθική δεν έχει καμιά συνάφεια με την ατομική ηθική και με το κοινό περί δικαίου αίσθημα. Ένας πολιτικός υπολογίζει πολύ το πολιτικό κόστος που θα μπορούσε, ενδεχομένως να αποτελούσε ανάσχεση στους πολιτικούς του σχεδιασμούς αν περιερχόταν στο δίλημμα που θα αφορούσε στην εξυπηρέτηση κλειστών ομάδων πολιτών οι οποίοι προωθούν συμφέροντα προς όφελος δικό τους και σε βάρος του συνόλου του πληθυσμού. Αποτελούν ωστόσο μια σίγουρη εκλογική βάση που δε συμβαίνει στη δεύτερη περίπτωση. Καθώς ο πολιτικός περιβάλλεται από συμβούλους οι οποίοι του παρουσιάζουν την αλήθεια μέσα από μεγεθυντικό ή σμικρυντικό φακό, χάνει την ορατότητα της πραγματικής κατάστασης και προβαίνει σε λανθασμένους χειρισμούς. Εξάλλου τα κριτήρια ανάμεσα στον πολιτικό και το λαό είναι διαφορετικά επειδή ο πολιτικός πρέπει να κινηθεί με βάση το συμφέρον όλου του λαού ενώ οι ομάδες των πολιτών προτάσσουν τα ίδια συμφέροντα. Ο ηθικός πολιτικός πρέπει να συμβιβάσει δυο καταστάσεις που φαινομενικά φαίνονται ασυμβίβαστες και να κινηθεί σύμφωνα με το αρχαίο καί τουτο ποιειν κακεινο μη αφιέναι. Ύστερα κάθε πολιτική πράξη κρίνεται από το αποτέλεσμα υπό την προϋπόθεση ότι οι άνθρωποι δε θα αποτελέσουν το μέσον για πολιτικές κινήσεις αλλά θα είναι πάντα ο σκοπός, που δεν είναι παρά η βελτίωση της καθημερινότητάς τους βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.

ΕΡΩΤΗΣΗ 2η  (σελ. 149) (θεωρία του Καντ)

  1. Κάποιος άνθρωπος σπεύδει να βοηθήσει ένα φίλο του ο οποίος έχει παρανομήσει, ώστε να αποφύγει τη δίκαιη τιμωρία του, γιατί τον αγαπά και πιστεύει πως έχει το ηθικό καθήκον να του συμπαρασταθεί με αυτόν τον τρόπο. Πώς θα έκρινε ο Καντ την ηθική αυτής της έμπρακτης εκδήλωσης αγάπης; Εσείς τι θα κάνατε αν βρισκόσαστε ποτέ σε παρόμοια θέση;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή, δεν επιτρέπεται καμιάς μορφής συναισθηματικός διχασμός. Αντίθετα, κρίνουμε με βάση τον ορθό λόγο και λέμε ότι το αγαπημένο μας πρόσωπο δεν έπρεπε να παρανομήσει και, κατά συνέπεια, εμείς δε δικαιούμαστε, σε καμιά περίπτωση, να βοηθήσουμε. Ανάμεσα στα φιλικά μας αισθήματά και την αίσθηση του καθήκοντος υπερτερεί το δεύτερο. Η πράξη του αγαπημένου μας προσώπου αντιβαίνει στην κατηγορική προσταγή διότι δεν έδρασε με γνώμονα το καθήκον ώστε η επιλογή του να γίνει ένας ηθικός καθολικός νόμος για την κοινότητα. Από την άλλη, εμείς βοηθώντας ένα άτομο που παρανόμησε, παραβιάζουμε την κατηγορική προσταγή. Όταν ανεχόμαστε και συγκαλύπτουμε αυτή τη συμπεριφορά, την καθιερώνουμε και έμμεσα την επιβάλλουμε ή την υποβάλλουμε στην κοινότητα γενικεύοντας την αδικία.

Συμπέρασμα: Ούτε το αγαπημένο μας πρόσωπο ενήργησε σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή επειδή έχει παραβιάσει τον ηθικό νόμο αλλά ούτε και εμείς θα έχουμε ενεργήσει σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή, αν τα αισθήματα υπερτερήσουν του καθήκοντος.

  • Τι είναι αρετή σύμφωνα με τον Αριστοτέλη και ποιος την ενσαρκώνει;

Η έννοια της αρετής κατέχει κεντρική θέση σε μια μακρά φιλοσοφική παράδοση που ανάγεται στην αρχαιοελληνική σκέψη. Κατά τον Αριστοτέλη, η ηθική αρετή, η οποία αξιοποιεί φυσικές μας προδιαθέσεις και καλλιεργείται με την κατάλληλη εκπαίδευση, μας επιτρέπει σε κάθε περίπτωση να πετύχουμε τη σωστή μεσότητα, τον μέσο όρο ανάμεσα σε υπερβολές και ελλείψεις. Την ενσαρκώνει εκείνος που έχει αναπτύξει επιπλέον την απαραίτητη διανοητική αρετή της φρόνησης, την ικανότητα να αναγνωρίζει το καλό για τον ίδιο και τους συνανθρώπους του και να σταθμίζει το πώς θα πράξει ελέγχοντας τα συναισθήματά του. Για παράδειγμα, όταν κάποιος διαθέτει θάρρος, αποφεύγει και τη δειλία -την υστέρηση απέναντι σ’ αυτό που απαιτείται- αλλά και τη ριψοκινδύνευση, δηλαδή την υπερβολή της παράτολμης στάσης απέναντι στον κίνδυνο· όταν κάποιος είναι γενναιόδωρος, δεν είναι ούτε τσιγκούνης ούτε σπάταλος· εφόσον διακρίνεται από σωφροσύνη στις απολαύσεις, δεν είναι ούτε αναίσθητος, όσον αφορά την επιδίωξη των ηδονών, αλλά ούτε και ακόλαστος.

  • Τι είναι η ευδαιμονία κατά τον Αριστοτέλη; Ποια η σχέση της αρετής με την ευδαιμονία;

Για τον Αριστοτέλη οι αρετές αποτελούν συστατικά ενός βίου που επιτυγχάνει την ευδαιμονία. Και λέγοντας “ευδαιμονία” ο συγγραφέας των «Ηθικών Νικομαχείων» εννοούσε την πλήρη άνθηση της ανθρώπινης προσωπικότητας, την ολόπλευρη ενεργοποίηση των κυριότερων ανθρώπινων δυνατοτήτων – όχι απλώς αυτό που σήμερα αποκαλούμε ευτυχία, δηλαδή κάποια, λιγότερο ή περισσότερο, παροδική και υποκειμενική ψυχική κατάσταση ευφορίας.

Σχολιασμός του παραθέματος 4 (σελ. 148) στο πλαίσιο της ενότητας «Η αριστοτελική διδασκαλία περί αρετής» σελ. 145-6

«Η [ηθική] αρετή λοσιόν είναι μια έξη που: α) αφορά τη λήψη των αποφάσεών μας, β) βρίσκεται στο μέσον, στο μέσον όμως «σε σχέση προς εμάς»· το μέσον αυτό καθορίζεται από τη λογική – πιο συγκεκριμένα, από τη λογική, πιστεύω, που καθορίζει ο φρόνιμος άνθρωπος- είναι μεσότητα μεταξύ δύο κακιών, που η μία βρίσκεται από την πλευρά της υπερβολής και η άλλη από την ττλευρά της έλλειψης- και ακόμη με το νόημα ότι ορισμένες κακίες αποτελούν έλλειψη και άλλες πάλι υπερβολή σε σχέση με αυτό που πρέπει, είτε στα πάθη είτε στις πράξεις, ενώ η αρετή και βρίσκει και επιλέγει το μέσον. Από την άποψη λοιπόν της ουσίας της, και όσο μας ενδιαφέρει ο ορισμός της φύσης της, η αρετή είναι μεσότητα, από την άποψη όμως του σωστού και του άριστου είναι ασφαλώς κάτι που βρίσκεται στο ψηλότερο σκαλί».

(Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια,
1106b36-1107a8, μτφρ. Δ. Λυπουρλής
[με τροποποιήσεις])

Ας περάσουμε, όμως, τώρα στην ανάλυση των γνωρισμάτων της αρετής, όπως αυτά
δίνονται μέσα από τον ορισμό της:

α. «έξη». Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι η «έξη» είναι το προσεχές γένος της αρετής και δίνει στον όρο ηθικό περιεχόμενο: είναι το μόνιμο στοιχείο του χαρακτήρα που προκύπτει από συνήθεια ή επαναλαμβανόμενη άσκηση. Η ποιότητα λοιπόν των έξεων εξαρτάται από την ποιότητα των ενεργειών μας. Άρα, δεν αρκεί να χαρακτηρίζουμε τις αρετές έξεις, αφού αυτές διακρίνονται σε καλές και κακές, αλλά να βρούμε το ιδιαίτερο εκείνο γνώρισμα, την ειδοποιό διαφορά που τις διαφοροποιεί από τις άλλες έξεις.

Για τον Αριστοτέλη, λοιπόν, η ειδοποιός διαφορά που κάνει μια έξη αρετή είναι:
α) να κάνει τον άνθρωπο που την έχει να βρίσκεται στην τέλεια κατάστασή του και
β) να τον βοηθά να εκτελεί με σωστό τρόπο το έργο για το οποίο είναι προορισμένος από
τη φύση.

β. «αφορά τη λήψη των αποφάσεων μας»: Πρόκειται για την «προαίρεση»· είναι η
ελεύθερη και έλλογη εκλογή και βούληση (Ηθικά Νικομάχεια, 1111b-1112a), που αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για να κάνει ο άνθρωπος σωστή επιλογή ενεργειών και να φτάσει στο μέτρο αποφεύγοντας τις ακρότητες, δηλαδή την υπερβολή και την έλλειψη. Την ευθύνη λοιπόν για την κατάκτηση της ηθικής αρετής την έχει ο ίδιος ο άνθρωπος. Αν ο δρόμος προς την αρετή δεν ήταν αποτέλεσμα ελεύθερης βούλησης αλλά καταναγκασμού, τότε η αρετή δε θα είχε καμία αξία για τον άνθρωπο.

γ. «που βρίσκεται στο μέσον σε σχέση προς εμάς»: η αρετή είναι, σύμφωνα με τον
φιλόσοφο, μεσότητα, που προσδιορίζεται με δύο ειδών κριτήρια:

  • Τα αντικειμενικά κριτήρια («κατ’ αυτό το πράγμα»): το μέσο αυτό σχετίζεται με τα ίδια τα πράγματα. Είναι αυτό που ισαπέχει από τα δύο άκρα του πράγματος. Θεωρείται αντικειμενικό, γιατί απορρέει από παρατηρήσεις και μετρήσεις -από επιστημονική δηλαδή γνώση- και γι’ αυτό είναι ένα και αποδεκτό από όλους.
  • Τα υποκειμενικά κριτήρια («προς ημάς»): το μέσον αυτό δεν είναι ούτε πάρα πολύ ούτε πολύ λίγο ούτε είναι ένα για όλους. Είναι σχετικό και ο προσδιορισμός του εξαρτάται από τον ίδιο τον άνθρωπο, ο οποίος με τη χρήση της λογικής μπορεί να συνεκτιμά διάφορους αστάθμητους και μεταβλητούς παράγοντες, όπως τις ιδιαίτερες ανάγκες του, τις περιστάσεις, την εποχή, τον τόπο, τα κοινωνικά πρότυπα κτλ.

δ. «σχέση με εμάς»: η αρετή είναι μεσότητα που προσδιορίζεται με βάση τα υποκειμενικά
κριτήρια. Αυτό προκύπτει ως εξής: αφού η αρετή είναι μεσότητα και αφού αυτή σχετίζεται με τον ίδιο τον άνθρωπο και τις επιλογές του, οι οποίες ρυθμίζονται από εξωγενείς και μεταβλητούς παράγοντες, αποδεικνύεται ότι η αρετή αποτελεί μεσότητα που προσδιορίζεται με υποκειμενικά κριτήρια και επιλέγεται με τη λογική.

ε. «το μέσον αυτό καθορίζεται από τη λογική – πιο συγκεκριμένα, από τη λογική, πιστεύω, που καθορίζει ο φρόνιμος άνθρωπος-»: προηγουμένως αναφέρθηκε από το φιλόσοφο ότι η αρετή είναι μεσότητα που προσδιορίζεται με τα υποκειμενικά κριτήρια. Αυτό θα μπορούσε, όμως, να δημιουργήσει την εντύπωση ότι το μέσον, επομένως και η αρετή, μπορεί να οριστεί από τον καθένα και μ’ έναν απολύτως δικό του τρόπο. Άρα θα μπορούσε να συμπεράνει κανείς ότι δεν υπάρχει ένας κοινός κανόνας για τον καθορισμό της ουσίας και του περιεχομένου της αρετής. Γι’ αυτό ο Αριστοτέλης σπεύδει να διευκρινίσει ότι ο κοινός αυτός κανόνας, που θα εξασφαλίσει το στοιχείο της αντικειμενικότητας στην ανθρώπινη αυτή ιδιότητα, είναι η ανθρώπινη λογική, ο ορθός λόγος. Προχωρά μάλιστα με ακόμη αυστηρότερο τρόπο στον καθορισμό του αντικειμενικού αυτού κριτηρίου: δε μετράει γι’ αυτόν τόσο η κοινή ανθρώπινη λογική όσο η λογική του φρόνιμου ανθρώπου, του ανθρώπου που «βουλεύεται ευ» («Ηθικά Νικομάχεια» 1141 b 10). Συγκεκριμένα, οι έννοιες «λόγος» και «φρόνιμος» έχουν το εξής περιεχόμενο:

  • «λόγος»: ο λόγος – φρόνηση αποτελεί ένα από τα στάδια της πορείας προς την αρετή, αφού με αυτόν ο άνθρωπος μπορεί να διακρίνει τις καλές από τις κακές πράξεις. Το άλλο στάδιο είναι ο νόμος, που συνηθίζει τους ανθρώπους να ενεργούν ενάρετα ως πολίτες. Άρα ο λόγος βοηθά το νόμο να τελειοποιεί το έργο του.
  • «φρόνιμος»: η φρόνηση συνδέεται με το λόγο και αν υπάρχει αυτή, υπάρχουν συγκεντρωμένες στον άνθρωπο και όλες οι άλλες αρετές. Ο φρόνιμος άνθρωπος είναι αυτός που θα καθορίσει με τη λογική του το «δέον», τις σωστές ενέργειες που πρέπει να ακολουθούνται μέσα στην κοινωνία. Το περιεχόμενο, όμως, της έννοιας «φρόνιμος» και «δέον» δεν μπορεί να καθοριστεί με σαφήνεια.

ΠΡΑΓΜΑΤOΛOΓΙΚΑ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧOΛΙΑ πάνω στο παραπάνω κείμενο από το βιβλίο της Γ΄ Γυμνασίου: «Ανθολόγιο Φιλοσοφικών Κειμένων»

  1. Tο βασικό χαρακτηριστικό του ευδαίμονος βίου είναι η συμμόρφωση της ψυχικής μας ενεργητικότητας με την αρετή. Ο Αριστοτέλης διακρίνει τις αρετές σε διανοητικές και ηθικές. Οι ηθικές αρετές αφορούν τα πάθη, τα συναισθήματα και τις πράξεις των ανθρώπων και το πεδίο τους ορίζεται μερικές φορές αναφορικά με έναν τύπο συναισθήματος και άλλοτε με έναν τύπο πράξης. Όλες μαζί οι ηθικές αρετές συνιστούν το ήθος, δηλ. τον ηθικό πυρήνα του ανθρώπου. Στην προηγούμενη ενότητα είδαμε ότι ο τελικός σκοπός της ζωής είναι η ευδαιμονία. Εδώ, ο Αριστοτέλης εξετάζει τι είναι η αρετή, δίνει τον ορισμό της και τη συνδέει με την έννοια της μεσότητας που είναι αξιέπαινη, ενώ η υπερβολή και η έλλειψη είναι κατακριτέες.
  2. Το λάθος γίνεται… κακοί με χίλιους τόσους τρόπους: ο Αριστοτέλης αναφέρεται εδώ στους Πυθαγόρειους και στη διδασκαλία τους σχετικά με τις δυνάμεις που κυβερνούν τον κόσμο, οι οποίες είναι αντίθετες μεταξύ τους.
  3. Η αρετή λοιπόν είναι μια έξη που επιλέγεται ελεύθερα από το άτομο: ο Αριστοτέλης ορίζει την αρετή ως έξη προαιρετική, δηλ. μια μόνιμη κατάσταση και διάθεση της ψυχής που στηρίζεται στην προαίρεση (την ορθολογική επιλογή), σε μια συνήθεια που επιλέγεται ελεύθερα από τον άνθρωπο. Οι αρετές είναι έξεις, δεν είναι όμως όλες οι έξεις αρετές, αλλά μόνο όσες κρίνονται άξιες επαίνου.
  4. …βρίσκεται στο μέσον όμως το «σε σχέση προς εμάς»: η αρετή προέρχεται από την προαίρεση (την ελεύθερη βούληση, την ελεύθερη επιλογή), η οποία κρατείται σε μία μεσότητα σχετική με μας. Η μεσότητα αυτή καθορίζεται από τον λόγο, σύμφωνα δηλ. με τον καθορισμό που θα της απέδιδε κάθε φρόνιμος άνθρωπος. Η προαίρεση ορίζεται από τον Αριστοτέλη ως επιθυμία πραγμάτων που εμπίπτουν στη δική μας δύναμη, αφού από τη στιγμή που, ύστερα από διανοητική εργασία και διαβούλευση, κρίναμε τι πρέπει να επιλέξουμε και να προτιμήσουμε, έχουμε επιθυμίες πια σύμφωνες με τη διανοητική εργασία και τη διαβούλευσή μας.
  5. Ο φρόνιμος άνθρωπος: ο φρόνιμος άνθρωπος είναι αυτός που πράττει σύμφωνα με τον ορθό λόγο, τη λογική του. Ο ενάρετος άνθρωπος είναι πάντοτε φρόνιμος, καθοδηγείται από την αρετή της φρόνησης και επιλέγει αυτό που είναι σωστό να πράξει.
  6. Υπερβολή και έλλειψη: η αρετή είναι μεσότητα (και όχι μετριότητα) μεταξύ δύο λανθασμένων τρόπων, της υπερβολής και της έλλειψης. Η υπερβολή και η έλλειψη είναι κακίες που νοούνται στο ηθικό πεδίο ως ηθικές μειονεξίες.
  7. Είναι μεσότητα… το μέσον: η αρετή αποτελεί μεσότητα μεταξύ δύο κακιών, η μία κακία αποτελεί υπερβολή και η άλλη αποτελεί έλλειψη. Η μεσότητα δεν είναι απόλυτη, αλλά είναι μεσότητα «σε σχέση με εμάς», δηλ. σε σχέση με τον άνθρωπο που αποτελεί το υποκείμενο της ηθικής πράξης. Η μεσότητα ποικίλλει ανάλογα με τις περιστάσεις και τα πρόσωπα, όπως φαίνεται στο παράλληλο κείμενο (1), και γι’ αυτό εναποτίθεται στον φρόνιμο άνθρωπο να την καθορίσει ανάλογα κάθε φορά.
  8. Από την άποψη… στο ψηλότερο σκαλί (μεσότης ἐστίν ἡ ἀρετή, κατά δέ τό ἄριστον καί τό εὖ ἀκρότης): η μεσότητα, από αξιολογική δηλ. άποψη, γίνεται και αυτή ακρότητα, δηλ. κάτι το απόλυτο.

%ce%bc%ce%b5%cf%83%cf%8c%cf%84%ce%b7%cf%82

Φιλοσοφία – Κεφ. 6ο – Είδη ΗΘΙΚΩΝ θεωριών- Κατηγορική προσταγή (ΚΑΝΤ)- Η ηθική φιλοσοφία του ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (η αρετή ως ευδαιμονία, μεσότης) – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ στις ερ. & στα θέματα για συζήτηση 2,3 της σελίδας 149

MILL.jpg

ΤΖΩΝ ΣΤΙΟΥΑΡΤ ΜΙΛ

Kant_Portrait.jpg

ΙΜΜΑΝΟΥΕΛ ΚΑΝΤ

aristotelhs.jpg

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

 

ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΚΡΙΤΗΡΙΟΥ ΗΘΙΚΗΣ ΟΡΘΟΤΗΤΑΣ

1. Ηθικές θεωρίες

α. Ηδονισμού

Αρίστιππος ο Κυρηναίος: Η ουσία της ηθικότητας είναι η επιδίωξη της ηδονής. Επίκουρος: Προτρέπει να επιλέγονται οι ηδονές με βάση την ποιότητά τους. Θεωρία καθαρά ατομικιστική που αναπτύσσεται σε μια εποχή:

  • πολιτικής ανασφάλειας και
  • κοινωνικής διαφθοράς.

β. Ωφελιμισμού

με εκπρόσωπους:

  1. τον Τζέρεμυ Μπένθαμ και
  2. τον Τζον Στιούαρτ Μιλ

Οι ωφελιμιστές δέχονται ότι:

  • ηθικός σκοπός είναι η ικανοποίηση των επιθυμιών του ανθρώπου αλλά όταν πρόκειται για το σύνολο
  • ηθικός σκοπός είναι η εξασφάλιση μεγαλύτερης ευτυχίας για όσο το δυνατό μεγαλύτερο αριθμό ατόμων. Επομένως, μια πράξη εξαρτάται από το αποτέλεσμά της.

Αδυναμίες του ωφελιμισμού

  • Είναι δύσκολο να προβλεφθούν εκ των προτέρων όλες οι συνέπειες των ανθρώπινων πράξεων.
  • Παραμένει ασαφές και με ποια κριτήρια θα μετρηθεί η βλάβη ή ωφέλεια του κοινωνικού συνόλου.
  • Αποτιμάται η αξία της ανθρώπινης πράξης με ποσοτικά και όχι ποιοτικά δεδομένα, δηλαδή, ο σκοπός αγιάζει τα μέσα (μακιαβελισμός).

2.Θεμελιώδεις αρχές- απόλυτοι κανόνες των πράξεών μας – Θεωρία Ιμ. Καντ (18ος αι.)

Ιμάνουελ Καντ  Οι ηθικές κρίσεις μας πρέπει να έχουν καθολικό χαρακτήρα, να ισχύουν δηλαδή όχι μόνο για μία συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά και για κάθε παρόμοια περίπτωση κατά την οποία ενεργεί ένα παρόμοιο υποκείμενο.

Κατηγορική προσταγή (κατηγορικός = απόλυτος, όχι υποθετικός)

Πρέπει το υποκείμενο της πράξης να θέλει ο γνώμονας (κανόνας) της πράξης του να ισχύει ως καθολικός νόμος.

«Μια ελεύθερη θέληση και μια θέληση κάτω από ηθικούς νόμους είναι ένα και το αυτό». ΚΑΝΤ

Εφαρμογή της αρχής αυτής στο παράδειγμα του εισαγωγικού κειμένου.

Διαφοροποίηση από τη θεωρία του ωφελιμισμού που εκτέθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο: δεν έχει σημασία τόσο ποια θα ήταν πράγματι η συνέπεια μιας ηθικά μη ορθής πράξης, αλλά μάλλον το ότι ένας ορθολογικός άνθρωπος δεν θα μπορούσε να θελήσει κάτι τέτοιο (βλ. κείμ. 3, σελ. 147).

Η κατηγορική προσταγή έχει κ α τ η γ ο ρ ι κ ό –δηλαδή α π ό λ υ τ ο και όχι υ π ο θ ε τ ι κ ό- χαρακτήρα. Πρέπει το υποκείμενο της πράξης να επιθυμεί ο γνώμονας (κανόνας) της πράξης του να ισχύει ως καθολικός νόμος αλλά και να τον απασχολούν τα αποτελέσματα της καθολικής συμμόρφωσης σε κάποιον κανόνα. Ο ηθικός νόμος εξασφαλίζει όχι μόνο την ικανότητά μας να συμβιώνουμε αρμονικά ως λογικά όντα, αλλά και την ελευθερία μας (    αυτοδέσμευση που επιβάλλει η ορθολογική και αυτόνομη βούλησή μας).

Αίτημα ισότιμου σεβασμού όλων των ανθρώπων

Πρέπει κάθε υποκείμενο να πράττει έτσι, ώστε να μεταχειρίζεται πάντοτε όλους τους άλλους ανθρώπους –όπως και τον εαυτό του- ως σκοπούς και όχι μόνο ως μέσα των πράξεών του (βλ. κείμ. 4, σελ. 157).

ΟΙ ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΓΗΣ

Η κατηγορική προσταγή μας λέει τι δεν πρέπει να κάνουμε. Δε μας λέει τι πρέπει να κάνουμε γιατί καταργεί όλα τα συναισθήματα ακόμα και τα πιο θετικά και συνδέει την ηθικότητα μόνο με τον ορθό λόγο. Μια τέτοια συμπεριφορά όμως είναι παγερά αδιάφορη. Για παράδειγμα, ένας πολίτης δε θέλει να επιδεικνύει την αλληλεγγύη του στους συμπολίτες του, επειδή υποστηρίζει ότι αυτό αποτελεί ευθύνη του κράτους, το οποίο άλλωστε τον φορολογεί και για την άσκηση κοινωνικής πολιτικής ή δε θεωρεί ότι είναι ηθικά επιβεβλημένο να βοηθάει τους συμπολίτες του, επειδή δεν είναι ορθολογικό να θέλει να ζει σε μια κοινωνία όπου δεν ισχύει ο κανόνας της αλληλοβοήθειας.

Κριτική της θεωρίας του Καντ

  • Δυσκολία προσδιορισμού των θετικών υποχρεώσεών μας.
  • Αυστηρότητα και ακαμψία της κατηγορικής προσταγής.
  • Παραγνωρισμός των θετικών ανθρώπινων συναισθημάτων ως ηθικών κινητρών 9βλ. την εικόνα της σελ. 143).

3.Σημασία του χαρακτήρα – ρόλος των ηθικών αρετών για την επίτευξη της ορθότητας της πράξης

Χαρακτήρας = συγκεκριμένες, σταθερές ιδιότητες του ανθρώπου, που τον βοηθούν να αποφασίζει και να πράττει.

Ηθικός είναι εκείνος που μπορεί κάθε φορά να κρίνει τι του επιτάσσει η έννοια του δικαίου, της εντιμότητας ή της γενναιοδωρίας. Οι εξαίρετες ιδιότητες του χαρακτήρα είναι αυτό που αποκαλούμε ηθικές αρετές.

Η ηθική αρετή, η οποία αξιοποιεί φυσικές μας προδιαθέσεις και καλλιεργείται με την κατάλληλη εκπαίδευση, μας επιτρέπει σε κάθε περίπτωση να πετύχουμε τη σωστή μεσότητα, τον μέσο όρο ανάμεσα σε υπερβολές και ελλείψεις (βλ. κειμ. 4, σελ. 148).

Η ΑΡΕΤΗ ΩΣ ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑ

Η αρετή, δηλαδή η τελειότητα, του ανθρώπου, είναι έννοια πολλαπλή, και συντίθεται από επιμέρους αρετές που ο Πλάτωνας όρισε ως:

  • σοφία, αρετή του νου,
  • σωφροσύνη, αρετή της επιθυμίας,
  • ανδρεία, αρετή της βούλησης,
  • δικαιοσύνη, αρετή που ενοποιεί τις άλλες τρεις και έχει κοινωνικό χαρακτήρα.

Επομένως η αρετή διδάσκεται και στόχος των φιλοσόφων είναι να κάνουν τους ανθρώπους ενάρετους, δηλαδή με συγκροτημένη προσωπικότητα, που να μπορεί να πράττει το καλό ως υπεύθυνο άτομο.

Για να ζούμε ηθικά προέχουν τα ερωτήματα:

– «πώς θα έπρεπε να ζω» και

– «τι άνθρωπος θα έπρεπε να είμαι»

και όχι:

– «ποιες είναι οι εντολές του ηθικού νόμου» ή

– «ποια βασική αρχή θα με βοηθήσει να επιλέξω συγκεκριμένους κανόνες συμπεριφοράς».

Έτσι, ηθικός είναι εκείνος που πράττει όπως πρέπει, όταν πρέπει και μπορεί να εξορθολογίσει καταστάσεις που εκ πρώτης όψεως φαίνονται ασυμβίβαστες. Οι εξαίρετες ιδιότητες του χαρακτήρα του συναποτελούν τις ηθικές αρετές.

Η ΑΡΕΤΗ ΩΣ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΠΡΑΞΗΣ

Κατά τον Αριστοτέλη,

  • η αρετή συνοδοιπορεί με την επιδίωξη της ευδαιμονίας, αλλά
  • η αρετή είναι ταυτόχρονα η δύναμη που κατευθύνει την πράξη. Αξιοποιεί τις φυσικές μας προδιαθέσεις που καλλιεργείται με την κατάλληλη εκπαίδευση.
  • Και επειδή η λογική σκέψη επιδιώκει πάντα τη συμμετρία και την ισορροπία, κάθε ενέργεια κατά λόγον είναι η δράση που ακολουθεί μια μέση οδό. Από την άποψη αυτή, κάθε ενέργεια κατ’ αρετήν είναι η συμπεριφορά που δε χαρακτηρίζεται ούτε από υπερβολή ούτε από έλλειψη. Η αρετή είναι έξις.
  • Ο άνθρωπος είναι φύσει επιδεκτικός προς την αρετή. Η έξη αυτή είναι προαιρετική, δηλαδή αποτέλεσμα επιλογής, γεγονός που της δίνει δυναμικότητα ενώ προϋποθέτει ελευθερία βούλησης. Το κριτήριο για τις επιλογές μας είναι η μεσότητα όπου τίποτα δεν πλεονάζει και τίποτα δε λείπει. Η μεσότητα βρίσκεται πάντα προς ημάς, δηλαδή σε αναλογία με τις ανάγκες του ανθρώπου, την κρίση και τη λογική του. Το ηθικό μοντέλο του συνετού και ενάρετου ανθρώπου μπορεί να μας φαίνεται κάπως αριστοκρατικό και περιοριστικό, αφού δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί από μεγάλο αριθμό ατόμων. Σύμφωνα πάντα με την αριστοτελική λογική, το μοντέλο αυτό δε θα μπορούσε να πραγματωθεί από τις γυναίκες και τους δούλους! Συμπερασματικά, οι αρετές χωρίς αρχές είναι τυφλές, ενώ οι αρχές χωρίς αρετές είναι αδρανείς.

ΟΙ ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΠΕΡΙ ΑΡΕΤΗΣ

Η θέση ότι η αρετή κατακτάται μέσω της γνώσης ελέγχεται ως μη αληθής σε όλες τις περιπτώσεις. Η θεωρία περί μεσότητας του Αριστοτέλη αυτοαναιρείται, επειδή προσλαμβάνει την έννοια της απόλυτης τελειότητας. Έχουν αλλάξει οι κανόνες του καλοῦ κἀγαθοῦ πολίτη.

Κριτική της θεωρίας του Αριστοτέλη

  • Δυσκολία εφαρμογής του ιδεώδους των αρχαιοελληνικών αρετών στη σημερινή εποχή λόγω της σύνδεσής του με το πρότυπο του «καλού καγαθού» πολίτη της αρχαιοελληνικής κοινωνίας.
  • Δυσκολία συσχετισμού της έννοιας της ευδαιμονίας με τον τρόπο ζωής του ανθρώπου του 21ου αιώνα.
  • Αριστοκρατικός και περιοριστικός χαρακτήρας του ηθικού προτύπου του συνετού και ενάρετου ανθρώπου, αφού δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί από μεγάλο αριθμό ανθρώπων.

Συμπέρασμα: οι αρετές πρέπει να θεωρηθούν συμπληρωματικές προς τις γενικές ηθικές αρχές για την πλήρη διασάφηση της έννοιας της ηθικότητας.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ, σ. 149

  1. Αν κρίνουμε τις πράξεις από τις συνέπειές τους και αν δεχόμαστε πως ορισμένες πράξεις -αν όχι όλες- έχουν «ανοιχτά» αποτελέσματα στο μέλλον, τότε από ποια χρονική στιγμή και μετά θα είμαστε σε θέση να αξιολογήσουμε το αν ήταν καλά ή κακά τα αποτελέσματα των κρινομένων πράξεων; Για παράδειγμα, αν προσπαθήσουμε να κρίνουμε ηθικά τις επανειλημμένες στρατιωτικές επεμβάσεις στο Ιράκ το 1991 και το 2004, πόσα χρόνια θα «’πρεπε να περιμένουμε» να σταθμίσουμε τις καλές ή τις κακές συνέπειες αυτών των επεμβάσεων; Αναπτύξτε τον προβληματισμό σας δείχνοντας τη δυσκολία τέτοιου είδους υπολογισμών στο χώρο της ηθικής.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Η πολιτική ηθική δεν έχει καμιά συνάφεια με την ατομική ηθική και με το κοινό περί δικαίου αίσθημα. Ένας πολιτικός υπολογίζει πολύ το πολιτικό κόστος που θα μπορούσε, ενδεχομένως να αποτελούσε ανάσχεση στους πολιτικούς του σχεδιασμούς αν περιερχόταν στο δίλημμα που θα αφορούσε στην εξυπηρέτηση κλειστών ομάδων πολιτών οι οποίοι προωθούν συμφέροντα προς όφελος δικό τους και σε βάρος του συνόλου του πληθυσμού. Αποτελούν ωστόσο μια σίγουρη εκλογική βάση που δε συμβαίνει στη δεύτερη περίπτωση. Καθώς ο πολιτικός περιβάλλεται από συμβούλους οι οποίοι του παρουσιάζουν την αλήθεια μέσα από μεγεθυντικό ή σμικρυντικό φακό, χάνει την ορατότητα της πραγματικής κατάστασης και προβαίνει σε λανθασμένους χειρισμούς. Εξάλλου τα κριτήρια ανάμεσα στον πολιτικό και το λαό είναι διαφορετικά επειδή ο πολιτικός πρέπει να κινηθεί με βάση το συμφέρον όλου του λαού ενώ οι ομάδες των πολιτών προτάσσουν τα ίδια συμφέροντα. Ο ηθικός πολιτικός πρέπει να συμβιβάσει δυο καταστάσεις που φαινομενικά φαίνονται ασυμβίβαστες και να κινηθεί σύμφωνα με το αρχαίο καί τοῦτο ποιεῖν κἀκεῖνο μη αφιέναι. Ύστερα κάθε πολιτική πράξη κρίνεται από το αποτέλεσμα υπό την προϋπόθεση ότι οι άνθρωποι δε θα αποτελέσουν το μέσον για πολιτικές κινήσεις αλλά θα είναι πάντα ο σκοπός, που δεν είναι παρά η βελτίωση της καθημερινότητάς τους βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.

  1. Κάποιος άνθρωπος σπεύδει να βοηθήσει ένα φίλο του ο οποίος έχει παρανομήσει, ώστε να αποφύγει τη δίκαιη τιμωρία του, γιατί τον αγαπά και πιστεύει πως έχει το ηθικό καθήκον να του συμπαρασταθεί με αυτόν τον τρόπο. Πώς θα έκρινε ο Καντ την ηθική αυτής της έμπρακτης εκδήλωσης αγάπης; Εσείς τι θα κάνατε αν βρισκόσαστε ποτέ σε παρόμοια θέση;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή, δεν επιτρέπεται καμιάς μορφής συναισθηματικός διχασμός. Αντίθετα, κρίνουμε με βάση τον ορθό λόγο και λέμε ότι το αγαπημένο μας πρόσωπο δεν έπρεπε να παρανομήσει και, κατά συνέπεια, εμείς δε δικαιούμαστε, σε καμιά περίπτωση, να βοηθήσουμε. Ανάμεσα στα φιλικά μας αισθήματά και την αίσθηση του καθήκοντος υπερτερεί το δεύτερο. Η πράξη του αγαπημένου μας προσώπου αντιβαίνει στην κατηγορική προσταγή διότι δεν έδρασε με γνώμονα το καθήκον ώστε η επιλογή του να γίνει ένας  η θ ι κ ό ς καθολικός νόμος για την κοινότητα. Από την άλλη, εμείς βοηθώντας ένα άτομο που παρανόμησε, παραβιάζουμε την κατηγορική προσταγή. Όταν ανεχόμαστε και συγκαλύπτουμε αυτή τη συμπεριφορά, την καθιερώνουμε και έμμεσα την επιβάλλουμε ή την υποβάλλουμε στην κοινότητα γενικεύοντας την αδικία.

Συμπέρασμα: Ούτε το αγαπημένο μας πρόσωπο ενήργησε σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή επειδή έχει παραβιάσει τον ηθικό νόμο αλλά ούτε και εμείς θα έχουμε ενεργήσει σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή, αν τα αισθήματα υπερτερήσουν του καθήκοντος.

  1. Ένας πατέρας λέει στο παιδί του: «Δεν πρέπει να λες ψέματα». Με την ηθική αυτή πρόταση τι από τα παρακάτω μπορεί να θέλει να πετύχει;

α. Να πείσει το παιδί του ότι το ψέμα είναι μια εσφαλμένη πράξη;

β. Να του δώσει να καταλάβει ότι οι άλλοι άνθρωποι αποδοκιμάζουν το ψέμα;

γ. Να το αναγκάσει να αποδοκιμάσει τα ψέματα που είπε;

δ. Να το επηρεάσει, ώστε το παιδί να αλλάξει στάση απέναντι στους άλλους ανθρώπους;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Και οι τέσσερις απαντήσεις ισχύουν.

  • Το ψέμα είναι μια ηθικά εσφαλμένη στάση ζωής που μπορεί να γίνει έξη αν δεν αποδοκιμαστεί έγκαιρα.
  • Οι άλλοι άνθρωποι δεν ανέχονται το ψέμα επειδή αποσυντονίζει τη ζωή της κοινότητας, δηλαδή το ψέμα έχει ευρύτερες και βαθύτερες επιπτώσεις από εκείνες που αρχικά φαίνονται.
  • Το παιδί οφείλει να καταλάβει το λάθος του και να κάνει την αυτοκριτική του.
  • Ο σεβασμός απέναντι στους συνανθρώπους του απαιτεί και διαμόρφωση ανάλογης στάσης ώστε οι δικές του επιλογές να έχουν υιοθετηθεί και ως επιλογές της κοινότητας και μια τέτοια επιλογή δεν μπορεί, σε καμιά περίπτωση, να είναι το ψέμα.

Συμπέρασμα: Σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή το ψέμα είναι αποδοκιμαστέο.

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ (σ. 149)

2. Ως προς τι νομίζετε ότι διαφέρει η αριστοτελική αντίληψη της ευδαιμονίας (πλήρης ανάπτυξη των ικανοτήτων, εξαίρετη κατάσταση των ψυχικών δυνάμεων) από την εναλλακτική σύγχρονη θεώρηση της ευτυχίας ως υποκειμενικής, έντονης αίσθησης ευφορίας;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Στην αρχαιότητα, ο πολίτης ολοκληρώνεται μέσα από το ρόλο του στην εφαρμογή της δημοκρατίας με άμεση εκπροσώπηση. Ο Αριστοτέλης εξετάζει πρώτα την ποιότητα της πόλης για να προβάλει, μετά, την ποιότητα του πολίτη. Μιλάμε όμως πάντα για μια επιλεκτική δημοκρατία που προσιδιάζει προς την αριστοκρατία, τη διακυβέρνηση των αρίστων.

Σήμερα, σε μια απρόσωπη δημοκρατία, όπου το άτομο εκπροσωπείται από πολιτικούς που δεν εμπιστεύεται, ενδιαφέρεται μόνο για τον εαυτό του. Στην πραγματικότητα, ποτέ και σε καμιά περίοδο οι λαοί δεν εμπιστεύτηκαν τις πολιτικές εξουσίες τις οποίες θεωρούσαν πάντα αναξιόπιστες. Ζούμε σε παγκοσμιοποιημένες κοινωνίες όπου οι οικονομολόγοι έχουν αντικαταστήσει τους πολιτικούς. Στον αστερισμό της κατανάλωσης και του ατομικισμού, το άτομο ενδιαφέρεται μόνο για την προσωπική του εξέλιξη αντί οποιουδήποτε τιμήματος.

 3. Αν εφαρμόσουμε την αριστοτελική αρχή της μεσότητας, ανάμεσα σε ποια άκρα κυμαίνονται οι αρετές:

  • α. της αυτοπεποίθησης,
  • β. του θάρρους,
  • γ. της γενναιοδωρίας,
  • δ. της φιλικότητας;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Τα άκρα:

  • α. της αυτοπεποίθησης είναι η αλαζονεία και η ανασφάλεια
  • β. του θάρρους είναι το θράσος και η δειλία
  • γ. της γενναιοδωρία είναι η σπατάλη και η φιλαργυρία
  • δ. της φιλικότητα είναι η εχθρότητα και η αδιαφορία.

Έκφραση – έκθεση Β΄ Λυκείου, απαντήσεις σε δύο ασκήσεις του βιβλίου της σελίδας 44

Να διαβάσετε προσεκτικά τα αποσπάσματα από ειδήσεις και να τα ξαναγράψετε μεταθέτοντας, ανάλογα με την περίπτωση που θέλετε να υπογραμμίσετε, τα λεκτικά σύνολα πάνω στο συνταγματικό άξονα. Να δικαιολογήσετε τη σύνταξή σας αυτή (σχολ. βιβλ. σ. 44):

Απάντηση

  1. Λήγει οριστικά τη Δευτέρα 29 Φεβρουάριου η προθεσμία των φορολογικών δηλώσεων.

♦   Το ΡΣ προηγείται για να τονιστεί η ενέργεια και έπεται το ΟΣ.

  1. Στην περιοχή της Κρέσνας, 140 χιλιόμετρα από τη Θεσσαλονίκη, σημειώθηκε χθες σεισμός 4.9 Ρίχτερ.

♦   Προβάλλεται εντονότερα η περιοχή με το επίκεντρο του σεισμού.

  1. Για να παρεμποδίσει την εξάπλωση της φωτιάς στους άλλους τρεις πυρηνικούς αντιδραστήρες του Τσέρνομπιλ, ο σοβιετικός πυροσβέστης Λεονίντ Τελιάτνικοφ, επικεφαλής μιας “αποστολής αυτοκτονίας” αγωνίστηκε ηρωικά επί τρεις ώρες, αγνοώντας τον κίνδυνο που διέτρεχε η ζωή του.

♦   Προηγείται το ΡΣ (παρεμποδίσει) για να δοθεί βαρύτιμα στον ίδιο το στόχο και για να προβληθεί η ηρωϊκή πράξη του πυροσβέστη.

  1. Επειδή αρνήθηκε να του πληρώσει παλιό χρέος, ο παντοπώλης Σ. Κ. ετών 49, χτες το βράδυ, στην πλατεία Παγκρατίου σκότωσε με μια σκουριασμένη πιστόλα του 21 τον πελάτη του Γ.Κ. ετών 67.

♦   Προβάλλεται το ΡΣ της δευτερεύουσας αιτιολογικής πρότασης (επειδή αρνήθηκε) για να τονιστεί η αιτία του φονικού.

  1. Στο Ολυμπιακό Στάδιο και όχι στο γήπεδο Καραϊσκάκη θα γίνει την Κυριακή το μεγάλο ντέρμπυ Ολυμπιακού – Παναθηναϊκού. Η απόφαση άλλαξε χτες το βράδυ όταν…

♦    Δίνεται έμφαση στο συγκεκριμένο χώρο (Ολυμπιακό Στάδιο) όπου θα διεξαχθεί το ντέρμπυ.

  1. Την “Αντιγόνη” του Σοφοκλή παρουσιάζουν αύριο Εσκιμώοι στους Δελφούς.

♦    Προβάλλεται εντονότερα το έργο που θα παρουσιαστεί στους Δελφούς.

  1. Αυξάνεται από αύριο κατά 20% η τιμή των εισιτηρίων του ΟΣΕ.

♦    Με την πρόταξη του ΡΣ δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην ενέργεια (την αύξηση της τιμής των εισιτηρίων).

  1. Από το διάστημα θα διδάξει η δεύτερη δασκάλα αστροναύτισσα.

♦    Προβάλλεται περισσότερο ο τόπος (το διάστημα) από όπου θα γίνει η διδασκαλία.

Να γράψετε έξι σύντομες ειδήσεις αρχίζοντας κάθε φορά την περίοδο με το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της είδησης (σχολ. βιβλ. σ. 44).

Απάντηση 

  1. Πολλά παιδιά από διάφορες χώρες, ήταν χθες προσκεκλημένα στη διαπολιτισμική έκθεση βιβλίου.

♦  Δίνεται έμφαση στο πλήθος των παιδιών.

  1. Το α΄ βραβείο σκηνοθεσίας στο φεστιβάλ των Καννών απονεμήθηκε φέτος στον Κούρδο σκηνοθέτη Γκιλμάζ Γκιουνέι για τη σκηνοθεσία στο “Κοπάδι”.

♦  Με την προβολή του ΟΣ. (α΄ βραβείο σκηνοθεσίας) δίνεται βαρύτητα στο δημιούργημα του σκηνοθέτη.

 3.Ο Έλληνας πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής και ο Τούρκος ομόλογός του Νταγίπ Ερντογάν παρακάθησαν σε γεύμα απόψε στις Βρυξέλλες.

♦  Με την πρόταξη των ΟΣ δίνεται βαρύτητα στα πρόσωπα.

  1. 2.500 μαθητές θα επισκεφθούν στις 31 Μαρτίου τις Ολυμπιακές εγκαταστάσεις όπου θα ξεναγηθούν από Ολυμπιονίκες και Παραολυμπιονίκες.

♦  Με την πρόταξη του αριθμού δίνεται έμφαση στο πλήθος των μαθητών.

  1. Το νομοσχέδιο για την κατάλληλη αξιοποίηση των Ολυμπιακών έργων θα ψηφισθεί στις 25 Απριλίου.

♦  Με την πρόταξη του ΟΣ τονίζεται το νομοσχέδιο.

  1. Μειώθηκαν τα τροχαία κατά 12% το τελευταίο δίμηνο, όπως μαρτυρούν τα πρόσφατα στατιστικά στοιχεία.

♦  Με την πρόταξη του ΡΣ, δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην ενέργεια.

Η ΕΠΙΛΟΓΙΚΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ (από το blog της κ. Γκορίδου Θ.)

Ο επίλογος εκφράζει τη λογική κατάληξη των προβληματισμών μας, συνοψίζει την κύρια ιδέα του θέματος συγκεφαλαιώνει τα βασικά πορίσματα της έρευνας.

  • Δεοντολογικός επίλογος :

α) Είναι ο επίλογος που συμπυκνώνει τα μέτρα για τη θετική ή αρνητική αντιμετώπιση ενός παράγοντα.

β) Εμπεριέχει συνοπτική περιγραφή συγκεκριμένων τρόπων εφόσον οι λύσεις αυτές δεν ήταν αντικείμενο ανάπτυξης στο κυρίως θέμα.

  • Ανακεφαλαιωτικός επίλογος :

α) Δεν είναι ιδιαίτερα πρωτότυπος, γιατί ενέχει το στοιχείο της επανάληψης.

β) Ωστόσο, κρίνεται κατασκευαστικά προσιτός, μπορεί να εφαρμοστεί σε πολλά θέματα, παρουσιάζει περιγραφικά και ασχολίαστα τις βασικές θέσεις.

  • Το κεντρικό, λοιπόν, πόρισμα που αναδύεται από τη σύντομη αυτή μελέτη του προβλήματος συμπυκνώνεται . . . . .
  • Γίνεται, λοιπόν, αντιληπτό. . . . .
  • Από όσα ως τώρα έχουν διατυπωθεί, αξίζει να τονίσουμε συμπερασματικά.
  • Συμπερασματικά, λοιπόν, μπορούμε να επισημάνουμε.
  • Αβίαστα, λοιπόν, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα.
  • Μέθοδος συγκερασμού :

Εφαρμόζεται σε θέματα διλημματικής μορφής, δηλαδή σε θέματα στα οποία διατυπώνονται δύο αντίθετες εκδοχές σε προβλήματα που διχάζουν την κοινή γνώμη.

Σ’ αυτά τα θέματα ο ομιλητής ταυτίζεται συνηθέστατα με την διατύπωση της τρίτης άποψης που είναι συγκερασμός των διιστάμενων απόψεων.

  • Επίλογος με βάση δομικούς άξονες :

α) Συνοπτική επισήμανση του ανώτερου κινδύνου που απορρέει από το συγκεκριμένο πρόβλημα.

β) Υπογράμμιση του χρέους του ανθρώπου και της πολιτείας στην αντιμετώπιση του προβλήματος.

γ) Έμφαση στην καταπολέμηση των βαθύτερων αιτίων του προβλήματος.

δ) Προβολή της αναγκαιότητας επιστροφής στην αξία άνθρωπος.

Πηγή: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ https://theogori.wordpress.com/