Φιλοσοφία Β΄Λ., κεφάλαιο 7ο, ενότητα 2η

  • Τι είναι το κοινωνικό συμβόλαιο;

Κοινωνικό συμβόλαιο είναι ένα υποθετικό συμβόλαιο μεταξύ των μελών μιας κοινωνίας. Με αυτό οι άνθρωποι   συμφωνούν να ζουν μαζί ακολουθώντας αρχές τις οποίες κανένα ορθολογικό άτομο δε θα απέρριπτε, υπό τον όρο να συμμορφώνονται με αυτές τις αρχές και όλοι οι άλλοι.

Μιλάμε για υποθετική ή νοερή συμφωνία και συγκατάθεση, εφόσον τα μέλη μιας κοινωνίας δεν υπογράφουν πραγματικά κάποιο συγκεκριμένο συμβόλαιο, αλλά αποφασίζουν να πράττουν σαν να το είχαν υπογράψει.

Κατά τους νεότερους χρόνους θεωρητικοί του κοινωνικού συμβολαίου, όπως ο Ζαν Ζακ Ρουσό, οδηγούνται στο συμπέρασμα πως σε τελευταία ανάλυση κυρίαρχη είναι η γενική βούληση, που εκφράζεται μέσα από τη συμφωνία για τη μορφή διακυβέρνησης. Η επιβολή αυτής της γενικής βούλησης, κατά τον Ρουσό, υπερβαίνει τις ατομικές βουλήσεις των μελών της κοινωνίας. Η αναφορά στη συναίνεση της πλειονότητας των πολιτών υποδεικνύει την προοδευτική επικράτηση  δημοκρατικών αντιλήψεων.

  • Τι υποστηρίζει ο Τόμας Χομπς;

Κατά τον Άγγλο φιλόσοφο Τόμας Χομπς, ο μόνος τρόπος να προστατευτούμε από την ανεξέλεγκτη επιδίωξη της ικανοποίησης εγωιστικών συμφερόντων σε βάρος των άλλων -επιδίωξη που χαρακτηρίζει όλους τους ανθρώπους- είναι να εκχωρήσουμε την εξουσία της διακυβέρνησης σε μια κεντρική αρχή η οποία θα επιβάλλει την τάξη και θα ρυθμίζει τις σχέσεις μας έτσι, ώστε να αποφεύγονται οι συγκρούσεις και να ικανοποιούνται οι βασικές μας ανάγκες.

  • Ποιες είναι οι βασικές αρχές της δημοκρατίας;

Η αρχή της πλειοψηφίας, αλλά και ο ισότιμος σεβασμός των βασικών ατομικών δικαιωμάτων όλων των πολιτών.

Η διάκριση των εξουσιών, η οποία συνεπάγεται την πλήρη ανεξαρτησία της δικαιοσύνης από την εκτελεστική και τη νομοθετική εξουσία.

Η ισοπολιτεία και ισονομία, η ισότιμη δηλαδή μεταχείριση όλων των ανθρώπων, ανεξάρτητα από τη φυλή, το φύλο και την κοινωνική τάξη τους,  η οποία επιβάλλει και την ανοχή μιας μεγάλης ποικιλίας θρησκευτικών και φιλοσοφικών απόψεων για το πώς θα έπρεπε να ζει κανείς. Σημασία όμως έχει το ότι σε μια δημοκρατική κοινωνία τα άτομα που ενστερνίζονται διαφορετικές απόψειςγια τη ρύθμιση της προσωπικής τους ζωής δεν προσπαθούν να τις επιβάλουν με τη βία, δεν παρενοχλούν και δεν προσβάλλουν τους συμπολίτες τους.

Ο σεβασμός όλων των πολιτών στο Σύνταγμα, τον βασικό καταστατικό χάρτη οργάνωσης του δημοκρατικού κράτους

Ο σεβασμός στις δημοκρατικές διαδικασίες διακυβέρνησης και τους νόμους, στη θέσπιση των οποίων μπορούν και οι ίδιοι οι πολίτες να συμβάλουν με την ψήφο τους ή με την εκλογή τους ως μελών του νομοθετικού σώματος.

Στη φιλελεύθερη δημοκρατία οι εκλεγμένοι άρχοντες δε δεσμεύονται μόνο από την εντολή που έλαβαν από τους ψηφοφόρους τους, αλλά και από τις διατάξεις του υπάρχοντος Συντάγματος. Αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι οφείλουν να σέβονται τον χάρτη δικαιωμάτων που είναι ενσωματωμένος σε κάθε σύγχρονο Σύνταγμα και να μεριμνούν για τη σωστή εφαρμογή του

  • Με ποιον τρόπο η φιλελεύθερη δημοκρατία συνδυάζει την αρχή της πλειοψηφίας με το σεβασμό των ατομικών δικαιωμάτων;

Δημοκρατία σημαίνει κατ’ αρχήν λαϊκή κυριαρχία.  Λαϊκή κυριαρχία σημαίνει όχι μόνο την ισχύ της αρχής της πλειοψηφίας, αλλά και τον ισότιμο σεβασμό των βασικών ατομικών δικαιωμάτων όλων των πολιτών. Για τη διασφάλιση αυτών των δικαιωμάτων εγκαθιδρύεται η διάκριση των εξουσιών, η οποία συνεπάγεται την πλήρη ανεξαρτησία της δικαιοσύνης από την εκτελεστική και τη νομοθετική εξουσία. Στα σύγχρονα δημοκρατικά κράτη η ισοπολιτεία και ισονομία, η ισότιμη δηλαδή μεταχείριση όλων των ανθρώπων, ανεξάρτητα από τη φυλή, το φύλο και την κοινωνική τάξη τους, επιβάλλει και την ανοχή μιας μεγάλης ποικιλίας θρησκευτικών και φιλοσοφικών απόψεων για το πώς θα έπρεπε να ζει κανείς. Σημασία όμως έχει το ότι σε μια δημοκρατική κοινωνία τα άτομα που ενστερνίζονται διαφορετικές απόψεις για τη ρύθμιση της προσωπικής τους ζωής δεν προσπαθούν να τις επιβάλουν με τη βία, δεν παρενοχλούν και δεν προσβάλλουν τους συμπολίτες τους.

Στη φιλελεύθερη δημοκρατία οι εκλεγμένοι άρχοντες δε δεσμεύονται μόνο από την εντολή που έλαβαν από τους ψηφοφόρους τους, αλλά και από τις διατάξεις του υπάρχοντος Συντάγματος. Αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι οφείλουν να σέβονται τον χάρτη δικαιωμάτων που είναι ενσωματωμένος σε κάθε σύγχρονο Σύνταγμα και να μεριμνούν για τη σωστή εφαρμογή του. Για παράδειγμα, εάν στο Σύνταγμα μιας πολιτείας δηλώνεται ότι κανένας πολίτης δεν επιτρέπεται να εξοριστεί για πολιτικούς λόγους, η κυβέρνηση δεν μπορεί να εξορίσει έναν αντίπαλό της, ακόμα κι αν έχει την έγκριση της πλειοψηφίας του εκλογικού σώματος. Το Σύνταγμα θέτει ένα πλαίσιο, εντός του οποίου η πλειονότητα των πολιτών μπορεί να λαμβάνει αποφάσεις άμεσα ή δια των αντιπροσώπων της, χωρίς ωστόσο να μπορεί να το υπερβεί. Με αυτόν τον τρόπο η φιλελεύθερη δημοκρατία συνδυάζει την αρχή της πλειοψηφίας με τον σεβασμό των δικαιωμάτων που παραδοσιακά προστατεύουν κάθε πολίτη από την αυθαιρεσία των αρχών.

  • Ποιες είναι οι εναλλακτικές πολιτικές ιδεολογίες, οι οποίες αμφισβητούν τη φιλελεύθερη δημοκρατία και ποια τα πολιτικά συστήματα τα οποία στηρίζουν;

α) Οι κοσμοθεωρίες θρησκευτικής προέλευσης, που επιβιώνουν σε θεοκρατικά καθεστώτα, όπως οι διάφορες ισλαμικές δημοκρατίες. Οι φιλελεύθερες δημοκρατίες, όπως και όλες οι μορφές πολιτεύματος των δυτικών κρατών, καταδικάζονται από τους οπαδούς αυτών των καθεστώτων ως άθεες και -στον βαθμό που οι ορθές ηθικές αξίες και αρχές υποτίθεται πως υπαγορεύονται από τη θρησκεία- ως ανήθικες. Τα τελευταία χρόνια τέτοιου είδους καθεστώτα έχουν αποκτήσει αρκετή ισχύ λόγω της απήχησης φονταμενταλιστικών θρησκευτικών αντιλήψεων σε διάφορες χώρες κυρίως της Ασίας και της Αφρικής.

β)  Οι διάφορες μορφές φασιστικής ιδεολογίας, όπως ο φασισμός και ο εθνικοσοσιαλισμός. Η φασιστική ιδεολογία κυριαρχείται από ρατσιστικές και εθνικιστικές αντιλήψεις. Το κράτος,   οργανισμός με ιδιαίτερα φυλετικά ή εθνοπολιτισμικά γνωρίσματα, αναδεικνύεται σε αξία  πολύ σημαντικότερη από τα  ανθρώπινα δικαιώματα. Η φιλελεύθερη δημοκρατία απορρίπτεται από τη φασιστική ιδεολογία ως υπερβολικά ατομιστική. Το δημοκρατικό ιδεώδες της λαϊκής κυριαρχίας και της ισότιμης συμμετοχής των πολιτών στη διακυβέρνηση του κράτους θεωρείται έκφραση πολιτιστικής παρακμής.

γ) Η επαναστατική ιδεολογία που επιδιώκει τον ριζικό σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας.  Επαγγέλλεται την περαιτέρω διεύρυνση και εμβάθυνση της δημοκρατίας με την πραγμάτωση της ουσιαστικής οικονομικής ισότητας των πολιτών. Το κομμουνιστικό πρότυπο, που στηρίζεται στη φιλοσοφία του Καρλ Μαρξ και στην πολιτική σκέψη του ηγέτη της ρωσικής επανάστασης Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν, υποδεικνύει την υπέρβαση ορισμένων από τις θεμελιώδεις αρχές της  “αστικής”, φιλελεύθερης δημοκρατίας, όπως είναι ο σεβασμός των ατομικών δικαιωμάτων (ιδιαίτερα του δικαιώματος της ιδιοκτησίας). Έτσι, προβάλλεται η ανάγκη της εξουσίας της εργατικής τάξης (της “δικτατορίας του προλεταριάτου”) και της κρατικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής, με σκοπό την επίτευξη της ισότητας των πολιτών, και αμφισβητείται η σημασία των  ελευθεριών της αστικής δημοκρατίας. Τελικός στόχος η αταξική κοινωνία. Σύμφωνα με το όραμα του Μαρξ, στην κομμουνιστική κοινωνία του μέλλοντος τα αγαθά θα παράγονται “από τον καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του” και θα διανέμονται “στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του”.

Φιλοσοφία Β΄Λ., κεφάλαιο 7ο: ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ, ενότητα 1η: ΜΟΡΦΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΩΝ

1

  • Τι είναι το δίκαιο;

Δίκαιο είναι το σύνολο των κανόνων οι οποίοι ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό τις σχέσεις των μελών μιας οργανωμένης κοινωνίας.

  • Τι διερευνά η πολιτική φιλοσοφία;

Η πολιτική φιλοσοφία, όπως και η ηθική, προβάλλει συχνά ιδανικά πρότυπα και μας καλεί να προσπαθήσουμε να τα πραγματώσουμε. Σε αντίθεση με την πολιτική επιστήμη, δεν ενδιαφέρεται απλώς να περιγράψει το ποιες είναι οι υπάρχουσες μορφές πολιτικής οργάνωσης των ανθρώπινων κοινωνιών, αλλά και να υποδείξει το ποιες θα έπρεπε να είναι αυτές οι μορφές πολιτικής οργάνωσης.

  • Τι είναι οι ουτοπίες;

Οι ουτοπίες είναι ιδανικά  μοντέλα πολιτικής οργάνωσης , που δε βρίσκονται πουθενά μέσα στον κόσμο μας και τα οποία πολλοί πιστεύουν πως είναι μάταιο να επιχειρήσουμε να εφαρμόσουμε στην πραγματικότητα.

Η λέξη “ουτοπία” χρησιμοποιείται από τον Τόμας Μορ (1478- 1886) ως τίτλος του βιβλίου του που εκδόθηκε το 1516 και περιγράφει ένα φανταστικό νησί στο οποίο έχει επιτευχθεί η ανθρώπινη ευτυχία.

 Νέα εικόνα bitmap1  Νέα εικόνα bitmap2 Νέα εικόνα bitmap5

Τόμας Μορ (1478 – 1535)

Απεικόνιση του νησιού Ουτοπία, στην αρχική έκδοση του 1516

Εξώφυλλο έκδοσης της «Ουτοπίας» μαζί με τα «Επιγράμματα» του Έρασμου, φίλου του Μορ – 1518

Ωστόσο, η έννοια υπάρχει από την εποχή του Πλάτωνα, η Πολιτεία του οποίου περιγράφει με λεπτομέρειες ένα μεγαλειώδες όραμα αρμονικής και δίκαιης συνύπαρξης των πολιτών μέσα σε μια κοινωνία όπου “οι φιλόσοφοι κυβερνούν” ή “οι κυβερνήτες φιλοσοφούν”. Δυστυχώς, η απόπειρα του συγγραφέα της Πολιτείας να βάλει σε εφαρμογή τις ιδέες του, εκπαιδεύοντας κατάλληλα τον Διονύσιο τον Νεότερο, ηγεμόνα των Συρακουσών, κατέληξε σε παταγώδη αποτυχία και έθεσε σε άμεσο κίνδυνο τη ζωή και την ελευθερία του.

ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, Κεφ. 9ο, ΕΝΟΤΗΤΑ 4Η: ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ: Περίληψη

  1. Το πρόβλημα – “Ρηχή” και “βαθιά” οικολογία

Σήμερα έχουμε πλέον βεβαιωθεί ότι η σύγχρονη κοινωνία αντιμετωπίζει μια άνευ προηγουμένου οικολογική κρίση. Μερικά οικολογικά προβλήματα:

·         η καταστροφή του όζοντος της ατμόσφαιρας, το οποίο μας προστατεύει από τις υπεριώδεις ακτίνες του ήλιου, έχει αυξηθεί δραματικά (καρκίνοι του δέρματος).

·         Το φαινόμενο του θερμοκηπίου, που αυξάνει τη μέση θερμοκρασία της Γης έχει προκαλέσει τεράστιες κλιματικές αλλαγές με καταστροφικές συνέπειες.

·         Ρύπανση του περιβάλλοντος…

·         Συνεχής εξαφάνιση φυτικών και ζωικών ειδών, καθώς και η εξάντληση των φυσικών πόρων…

 

=> εφιαλτική εικόνα για το μέλλον του πλανήτη μας.

 

Η έντονη και συστηματική διατάραξη των οικολογικών ισορροπιών πιθανόν να έχει επιπτώσεις ακόμα και στην επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Σήμερα έχουμε άμεση ανάγκη να χαράξουμε μια πολιτική που να στοχεύει στο να κληροδοτήσουμε στις μεταγενέστερες γενιές έναν βιώσιμο πλανήτη.

Ο Νορβηγός φιλόσοφος Νάες πρότεινε πρώτος μια διάκριση ανάμεσα στη “ρηχή” και στη “βαθιά” οικολογία. Η “ρηχή” οικολογία συγκεντρώνει το ενδιαφέρον της στη μείωση της ρύπανσης, στη συγκράτηση της αύξησης του πληθυσμού της Γης, στη συντηρητική εκμετάλλευση των φυσικών πόρων και στην προστασία των έμβιων ειδών, καθόσον όλα αυτά συνδέονται με την ανθρώπινη υγεία. Θεωρεί δηλαδή ότι τα προβλήματα μπορούν να αντιμετωπιστούν με διορθωτικές κινήσεις μέσα στο πλαίσιο του υπάρχοντος μοντέλου ανάπτυξης.

Από την άλλη πλευρά, η “βαθιά” οικολογία ζητά επιπλέον μια νέα φιλοσοφία (μεταφυσική και ηθική) στις σχέσεις ανθρώπου – φύσης και μια, λίγο ως πολύ, ριζική αλλαγή του κοινωνικοοικονομικού μας συστήματος… Δεν είναι λοιπόν δυνατόν μια οικονομία “δυτικού” τύπου να αντιμετωπίσει δραστικά το πρόβλημα του περιβάλλοντος.

Στη “βαθιά” οικολογία υπάρχουν πολλές τάσεις. Μια ακραία, αλλά αρκετά δημοφιλής (κυρίως στην Αμερική) τάση της στρέφεται στις ανατολικές “θεοσοφικές” θεωρίες και, σε μερικές ακόμη πιο ακραίες περιπτώσεις, στον πρωτογονισμό… Μια αρμονική συμβίωσή μας με τη φύση προϋποθέτει αλλαγή της συμπεριφοράς μας απέναντί της, η οποία με τη σειρά της προϋποθέτει αλλαγή των αξιών μας.

Ενδιαφέρουσα είναι και μια φεμινιστική τάση που διαμορφώθηκε μέσα στο ευρύτερο ρεύμα της “βαθιάς” οικολογίας. Η λογική της τάσης αυτής είναι η εξής: οι αξίες που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη κοινωνία είναι η επιθετικότητα, η βία, ο ανταγωνισμός και η τάση για κυριαρχία. Οι αξίες αυτές είναι από τη φύση τους ανδροκρατικές ή πατριαρχικές. Η επιθετική στάση μας απέναντι στη φύση μπορεί να οδηγήσει σε οικολογική καταστροφή. Μήπως λοιπόν, για να ξεπεράσουμε τη σημερινή κρίση, έχουμε ανάγκη από αλλαγή των παραπάνω “ανδροκρατικών” (ή “πατριαρχικών”) αξιών; (Να υιοθετηθούν: Ηπιότητα, η συνεργασία, η ευαισθησία, η ισορροπία, η ανάπτυξη των εσωτερικών ανθρώπινων ιδιοτήτων, η φροντίδα, η αγάπη κτλ.;). Οι οικοφεμινίστριες τις ονομάζουν “γυναικείες” αξίες. Έτσι, μέσα από το ίδιο αξιολογικό πρίσμα, βλέπουν τη λύση τόσο του προβλήματος των σχέσεων ανθρώπου-φύσης όσο και αυτού της ισότητας των φύλων.

  1. Ανθρώπινες αξίες και περιβάλλον

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε μια τάση για επέκταση της ηθικής πέρα από τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, ώστε αυτή να αγκαλιάσει και τις σχέσεις ανθρώπου-φύσης… Έτσι, ένα κίνημα για τα δικαιώματα των ζώων, που όλο και διευρύνεται παγκοσμίως, θεωρεί ότι η βαναυσότητα απέναντι στα ζώα είναι κάτι αφ’ εαυτού κακό… Με τη νέα λοιπόν τάση οδηγούμαστε σε μια ανθρωποποίηση της φύσης. Συμπερασματικά, διαπιστώνουμε ότι υπάρχουν δυναμικές τάσεις που προωθούν νέες αντιλήψεις περί ηθικής. Πάντως, ακόμα και χωρίς την επέκταση της ηθικής στη φύση, μπορούμε να έχουμε αλλαγή της συμπεριφοράς μας απέναντί της, μέσα από τη συνειδητοποίηση ότι η καταστροφή της φύσης είναι επιζήμια για τον άνθρωπο. Έτσι, η προστασία της φύσης γίνεται χάριν του ανθρώπου, και τότε το πρόβλημα μετατρέπεται πάλι σε ηθικό πρόβλημα σχέσεων μεταξύ ανθρώπων. Σίγουρα όμως η ακραία αντίληψη (που ακόμα και σήμερα επικρατεί σε μεγάλο βαθμό) ότι ο άνθρωπος είναι δεσπότης και κυρίαρχος της φύσης, την οποία και αντιλαμβάνεται με έναν μηχανιστικό τρόπο, αποτελεί φραγμό για το ξεπέρασμα της οικολογικής κρίσης.

Σχήματα λόγου

sximata_logoy.pngσχηματα.png

 

Οι λογοτέχνες επιδιώκουν πολλές φορές να χρησιμοποιούν διάφορα σχήματα λόγου για αισθητικούς ή ψυχολογικούς σκοπούς.

Τα σχήματα λόγου διαιρούνται σε 4 κατηγορίες.

Α. Σχήματα με τη γραμματική συμφωνία των λέξεων.

1) Σχήμα κατά το νοούμενο. Σ` αυτό η συμφωνία των όρων της πρότασης δεν ακολουθεί το γραμματικό τύπο των λέξεων αλλά το νόημά τους, π.χ. «ο κόσμος φκιάνουν εκκλησιές» (=οι άνθρωποι..)

2) Σχήμα σύμφυρσης. Είναι η ανάμειξη δύο διαφορετικών συντάξεων, π.χ. «σκλάβος ραγιάδων έπεσες» (= σκλάβος ραγιάδων έγινες – στα χέρια ραγιάδων έπεσες). Ή «Ο Απρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε.»

3) Σχήμα ανακόλουθο. Σ` αυτό οι λέξεις που ακολουθούν δε βρίσκονται σε συντακτική συμφωνία με τις προηγούμενες, π.χ. «βλέπει τους κάμπους πράσινους και τα βουνά μαυρίζουν» (= αντί «μαυρισμένα»).

4) Σχήμα καθ` όλου και μέρους. Σ` αυτό το ουσιαστικό που δηλώνει ένα σύνολο διαιρεμένο δεν μπαίνει σε γενική διαιρετική, αλλά στην ίδια πτώση με το ουσιαστικό, π.χ. «παίρνει τον κατήφορο την άκρη το ποτάμι» (= αντί «του ποταμιού»).

5) Σχήμα έλξης. Σ` αυτό ένας όρος μιας πρότασης παρασύρεται από άλλο επικρατέστερο και συμφωνεί μ` αυτόν και όχι όπως απαιτεί η σειρά του λόγου και το νόημα, π.χ. «τιμωρούμε όλους όσους έκλεψαν (= αντί «όσοι έκλεψαν»).

6) Σχήμα υπαλλαγής. Σ` αυτό ένας επιθετικός προσδιορισμός που ανήκει σε μια γενική, η οποία προσδιορίζει ένα ουσιαστικό, δε συμφωνεί στην πτώση με τη γενική, αλλά με το ουσιαστικό, π.χ. «τ` αντρειωμένα κόκαλα του αντρειωμένου γονιού σας» (= αντί «τα κόκαλα του αντρειωμένου γονιού σας»).

7) Σχήμα πρόληψης. Σ` αυτό το υποκείμενο δευτερεύουσας πρότασης μπαίνει αντικείμενο της κύριας πρότασης, ενώ κανονικά αντικείμενο έπρεπε να είναι η δευτερεύουσα πρόταση, π.χ. «σε ξέρω τι άνθρωπος είσαι».

Β. Σχήματα λόγου σχετικά με τη θέση των λέξεων.

1) Υπερβατό. Σ` αυτό δύο λέξεις που βρίσκονται σε στενή λογική και συντακτική σχέση μεταξύ τους αποχωρίζονται με την παρέμβαση μιας άλλης ή άλλων λέξεων, π.χ. «άφησε το κάστρο κι έφυγε απολέμιστο» (=αντί άφησε το κάστρο απολέμιστο και..). ή  Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει.(= αντί «Άκρα σιωπή»)

2) Πρωθύστερο. Σ` αυτό λέγεται πρώτα στη σειρά του λόγου εκείνο που χρονολογικά και λογικά είναι δεύτερο, π.χ. «ξεντύθη ο νιος, ξεζώστηκε και στο πηγάδι μπήκε» (αντί ξεζώστηκε ο νιος, ξεντύθηκε και στο πηγάδι μπήκε).

3) Χιαστό. Σ` αυτό δύο λέξεις ή φράσεις που αναφέρονται σε δύο προηγούμενες έχουν αντίστροφη τάξη προς αυτές, π.χ. «η Γκιώνα λέει της Λιάκουρας – κι η Λιάκουρα της Γκιώνας».

4) Κύκλος: όταν μια πρόταση ή περίοδος τελειώνει με την ίδια λέξη με την οποία αρχίζει, π.χ. «σταθήτε αντρειά ως Έλληνες και ως Γραικοί σταθήτε».

5) Παρήχηση ή παρονομασία: όταν τοποθετούνται η μια κοντά στην άλλη λέξεις ομόηχες που έχουν και ετυμολογική συγγένεια, π.χ. «χάρε, χαρά που μού `φερες».

6) Ομοιοτέλευτο ή ομοιοκατάληκτο: όταν δύο ή περισσότερες προτάσεις και στίχοι τελειώνουν με λέξεις που έχουν την ίδια κατάληξη· είναι συνηθισμένο το σχήμα αυτό στην ποίηση. Π.χ. Τον πύργο πύργο πάει και γυροβολάει.

7) Ασύνδετο: όταν όμοιοι όροι ή προτάσεις παραθέτονται χωρίς να συνδέονται με τους ανάλογους συνδέσμους, π.χ. «.. χορέψαμε, γελάσαμε, τραγουδήσαμε.. «

8) Πολυσύνδετο: όταν περισσότεροι από δύο όμοιοι όροι ή όμοιες προτάσεις συνδέονται μεταξύ τους με παρατακτικούς συνδέσμους. Π.χ. Κι η προσευχή κι ο πειρασμός κι η δύναμη κι η αστένια.

9) Παρονομασία ή ετυμολογικό σχήμα: όταν λέξεις ομόηχες μπαίνουν η μία κοντά στην άλλη. πχ. Σκλάβος ραγιάδων έπεσες και ζεις  ραγιάς ραγιάδων.

Γ. Σχήματα λόγου που αναφέρονται στην πληρότητα, δηλαδή στο αν χρησιμοποιούνται λιγότερες ή περισσότερες λέξεις απ’ όσες χρειάζονται σε μια πρόταση.

Α)  Έλλειψη ή Βραχυλογία: όταν χρησιμοποιούμε λιγότερες λέξεις από τις κανονικές. Ιδιαίτερες μορφές της είναι:

1) σχήμα εξ αναλόγου, όταν παραλείπεται μία ή περισσότερες λέξεις ή μία ολόκληρη πρόταση που εννοείται βέβαια από τα προηγούμενα όχι όμως ακριβώς όπως είναι εκεί, π.χ. ο πατέρας μου ήταν όπως όλοι οι πατεράδες (= είναι καλοί).

2) σχήμα εξ αντιθέτου, όταν μια λέξη ή φράση παραλείπεται, εννοείται όμως από μια προηγούμενη λέξη ή φράση, αλλά με αντίθετη ή διαφορετική σημασία, π.χ. «στα έμπα μπήκε ως αϊτός, στα ξέβγα ως πετρίτης (= παραλείπεται το «βγήκε»).

Β) Πλεονασμός: όταν χρησιμοποιούμε περισσότερες λέξεις από τις κανονικές. Ιδιαίτερες μορφές του είναι:

1) σχήμα εκ παραλλήλου, όταν εκφράζεται μια έννοια με δύο αντίθετες εκφράσεις, μία αρνητική και μία καταφατική, π.χ. «συ να σωπαίνεις και να μη μιλάς».

2) σχήμα εν δια δυοίν, όταν εκφράζεται μία έννοια με δύο λέξεις, που συνδέονται μεταξύ τους με το και, ενώ θα έπρεπε η μία από αυτές να αποτελεί προσδιορισμό της άλλης, π.χ. «αστροπελέκι και φωτιά να πέσει στην αυλή σου».

3) σχήμα περίφρασης, όταν μία έννοια ενώ μπορεί να εκφραστεί με μία λέξη, εκφράζεται με περισσότερες παραστατικότερα. π.χ. Το άστρο της ημέρας (αντί: «ο ήλιος»).

4) επαναφορά, όταν δύο ή περισσότερες προτάσεις αρχίζουν με την ίδια φράση. Π.χ. Πάψε κόρη τον αργαλειό, πάψε και το τραγούδι.

5) αναδίπλωση, όταν μία λέξη ή φράση μιας πρότασης επαναλαμβάνεται αμέσως στην αρχή της επόμενης. Π.χ. Αν πέσουμε στον ποταμό, ο ποταμός θα στύψει.

6) σχήμα υποφοράς και ανθυποφοράς, όταν γίνεται μια ερώτηση ακολουθεί μια προσπάθεια για απάντηση, απορρίπτεται αυτή και ακολουθεί αυτό που πραγματικά συμβαίνει. Συνηθίζεται στα δημοτικά τραγούδια. Άλλα σχήματα είναι η ταυτολογία, η συμπλοκή, η αναστροφή.

Δ. Σχήματα λόγου σχετικά με τη σημασία.

1) Συνεκδοχή: όταν γράφεται το μέρος κάποιου συνόλου αντί για το σύνολο, π.χ. «κάθε κλαδί και κλέφτης» (= αντί «κάθε δέντρο»), ή η ύλη, αντί για κάτι που κατασκευάστηκε από αυτή, ή αυτό που παράγει, αντί για εκείνο που παράγεται.

2) Υπαλλαγή ή μετωνυμία: όταν γράφεται το όνομα του δημιουργού ή του εφευρέτη αντί για τη λέξη που δηλώνει το δημιούργημα,π.χ. «συνεννοούνται με το Μαρκόνι» (=αντί «με τον τηλέγραφο»), ή αυτό που περιέχει κάτι, αντί για το περιεχόμενο, ή το αφηρημένο, αντί του συγκεκριμένου.

3) Αντίφαση. Διακρίνεται:

α) στη λιτότητα, όταν αντί για μια λέξη χρησιμοποιείται η αντίθετή της, ή αντί για το λιγότερο, το μεγαλύτερο, π.χ. «έφαγα όχι λίγο» (= πολύ).

β) στην ειρωνεία, όταν χρησιμοποιεί κανείς λέξεις με τρόπο προσποιητό, λέξεις που έχουν διαφορετική σημασία από την πραγματική.

γ) στον ευφημισμό, όταν χρησιμοποιούνται λέξεις με καλή σημασία, αντί για άλλες με κακή σημασία, π.χ. «εύξεινος πόντος» (= αντί «άξενος πόντος»).

4) υπερβολή: όταν λέει κάποιος κάτι που ξεπερνά το πραγματικό για να δημιουργήσει εντύπωση, π.χ. «σαν κάστρο η κεφαλή του».

5) αλληγορία: μια μεταφορική έκφραση που δηλώνει διαφορετικά νοήματα από αυτά που δείχνουν οι λέξεις, π.χ. «τ` άσπρισε τα γένεια του ο Αι-Νικόλας» (= χιόνισε).

6) μεταφορά: όταν η σημασία μιας λέξης εκτείνεται και σε άλλες συγγενικές λέξεις, που έχουν κάποια ομοιότητα με αυτή.

7) προσωποποίηση: όταν άψυχα όντα ή έννοιες παίρνουν ανθρώπινες ιδιότητες,

8) παρομοίωση: η συσχέτιση ιδιότητας προσώπου ή πράγματος με κάποιο άλλο γνωστό που έχει αυτή την ιδιότητα σε μεγάλο βαθμό.

9) σχήμα κατεξοχήν: όταν στενεύει η σημασία της λέξης.

Τα σχήματα λόγου σε powerpoint με παραδείγματα και ασκήσεις – ομαδικές εργασίες

Σοφοκλέους ΑΝΤΙΓΟΝΗ, Β΄ ΕΠΕΙΣ., Β΄Σκηνή (441-507) – ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

18.original.jpg

Στ.  473-496. Ο Κρέων απαντά τυπικά μεν στον κορυφαίο, ουσιαστικά όμως εκτοξεύει απειλές προς την Αντιγόνη. Η απροκάλυπτη ομολογία της είναι φανερό  ότι α. έχει πληγώσει τον ανδρισμό του και β. έχει εξευτελίσει τη βασιλική του ιδιότητα.

Στ.  473: «τά σκλήρ’ ἂγαν φρονήματα»: αποδίδει το ήθος της Αντιγόνης (ο Κρέων συμφωνεί με τον χορό ως προς αυτό). Με τα ακόλουθα σχήματα λόγου εκφράζει ο Κρέων: α. Την απειλητική του διάθεση, β. τη σκληρότητα και το ατίθασο του ήθους της Αντιγόνης:

Στ.  474-8. Δύο εικόνες: του σιδήρου και του ίππου

Στ.  473-6. Παρήχηση των υγρών συμφώνων -λ-, -ρ- και του συριστικού -σ-.

Στ. 476. Συνώνυμα και ομοιοτέλευτο.

Αντιγόνη, Χορός και θεατές όμως αντιλαμβάνονται ότι άκαμπτος και σκληρός είναι ο ίδιος ο Κρέων (θα του το επισημάνει και ο γιος του Αίμονας στο Γ΄ Επεισόδιο).

Στ. 479. «δοῦλος τῶν πέλας»: επιβεβαιώνεται το τυραννικό ήθος του Κρέοντα και η έπαρσή του.

Στ. 480. «ατη: Περιφρόνηση.

Στ. 480-3. «φρονεν μέγα, ύβρίζειν, παυχεν, γελν»: κλιμάκωση που αποδίδει την αποθράσυνση και αποχαλίνωση της Αντιγόνης. Τα ἐπαυχεῖν και γελν αναφέρονται στα χλευαστικά λόγια της Αντιγόνης προς τον Κρέοντα στους στ. 469-70.

Στ. 484. «ατη»: Περιφρόνηση. Επανάληψη («ἀνήρ»).

Στ. 486-7. Έλλειψη σεβασμού του Κρέοντα προς τους ιερούς δεσμούς της οικογένειας και ασέβεια προς τον Δία (ο Κρέων διαπράττει ύβρη). Υπερβολή επίσης: η Αντιγόνη δεν είναι ο πλησιέστερος συγγενής του. Θα έρθει όμως η στιγμή που θα συγκρουστεί όντως με την πλησιέστερο, τον γιο του (Γ’ Επεισόδιο).

Στ. 491-4. α. Καχυποψία του Κρέοντα, β. Τραγική πλάνη – οι ερμηνείες του αυθαίρετες (τραγική ειρωνεία). Αυτή η πλάνη τον κάνει άδικο προς την Ισμήνη.

Στ. 496. Καχυποψία του Κρέοντα· και πάλι ομολογεί επίσης το μίσος του.

Στ. 497. Η Αντιγόνη απαντά προκλητικά, χλευαστικά.

Στ. 500. Επανάληψη. Τα λόγια του της είναι βαρετά.

Στ. 500-1. Αγεφύρωτη απόσταση. Πλήρης αδυναμία επικοινωνίας μεταξύ τους. Προοικονομείται το τέλος της Αντιγόνης.

Στ. 502-4. Η Αντιγόνη επαναλαμβάνει το κίνητρο της πράξης της, δηλαδή την αδελφική αγάπη, και δηλώνει ότι αποβλέπει στην υστεροφημία.

Σοφοκλέους ΑΝΤΙΓΟΝΗ, Β΄ επεισόδιο -Στίχοι 441-470: ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

ANTIGONE_TZAVELA1.jpg

Μετά την αφήγηση των συμβάντων από τον φύλακα ο Κρέων με αυστηρό ύφος ανακριτή απευθύνεται στην Αντιγόνη ως κατηγορουμένη. Το σκυμμένο κεφάλι μαρτυρά την αταραξία της Αντιγόνης αλλά και την αδιαφορία και την περιφρόνησή της προς τον Κρέοντα. Η σιωπή στο θέατρο είναι εξάλλου στοιχείο δραματικό που έχει σκοπό να διεγείρει την προσοχή του θεατή.

Στ. 441. «σέ δή, σε»: Αναδίπλωση (επανάληψη) για να της αποσπάσει την προσοχή. Δείχνει παράλληλα τον εκνευρισμό του, την διάθεση να την επιτιμήσει αλλά και την περιφρόνησή του (αφού δεν την αποκαλεί με το όνομά της).

Στ. 443. «καί φημί δρσαι καὶ κοὐκ ἀπαρνοῦμαι». Κατηγορηματική απάντηση με σχήμα εκ παραλλήλου. Εκφράζει: α. την ρητή διαβεβαίωση της Αντιγόνης, προς αποφυγή παρεξήγησης, β. το θάρρος της, γ. τον προκλητικό της τόνο (απαντά με τα ίδια ρήματα που χρησιμοποίησε ο Κρέων).

Στ. 445. «ἔξω βαρείας αἰτίας ἐλεύθερον·»: πλεονασμός. Με την αποχώρηση του φύλακα ξεκινά η σύγκρουση Αντιγόνης-Κρέοντα. Όπως σχολιάζει ο Steiner, πρόκειται για έναν διάλογο «μεταξύ κωφών».

Στ. 446. «μὴ μῆκος, ἀλλὰ συντόμως»: πλεονασμός.

Στ. 448. «Ἤιδη·»: Κατηγορηματική απάντηση και πάλι. Εκφράζει: α. την ρητή διαβεβαίωση της Αντιγόνης, προς αποφυγή παρεξήγησης, β. το θάρρος της, γ. τον προκλητικό της τόνο (απαντά με το ίδιο ρήμα που χρησιμοποίησε ο Κρέων).

Στ. 449. Η τρίτη ερώτηση του Κρέοντα. Δηλώνει και αυτή α. έκπληξη και β. ανακριτική διάθεση. Τούτη η ερώτηση εκφράζει επίσης και απειλή. Νιώθει άλλωστε το κύρος της εξουσίας του να έχει κλονισθεί.

Στ. 450. Σχήμα αποσιώπησης.

Στ. 450-7. Η Αντιγόνη: α. Δικαιολογεί την απόφασή της. Το επιχείρημά της (θρησκευτικό – ηθικό) δίνεται με πολυσύνδετο σχήμα, β. Χλευάζει τη διαταγή του Κρέοντα (τάδε, τοιούσδε… νόμους, τά σά κηρύγμαθ’). γ. Εκφράζει ισχυρή ευσέβεια και θρησκευτική πίστη, δ. Θέτει τη σύγκρουση γραπτού και άγραφου νόμου (που στην εποχή του Σοφοκλή απασχολούσε έντονα τους σοφιστές και τους φιλοσόφους) δίνοντας προτεραιότητα στον δεύτερο.

Στ. 456. Αντίθεση.

Στ. 458-461. Λογικό επιχείρημα για το αναπόφευκτο του θανάτου, το οποίο διατυπώνεται με πολλή ψυχραιμία. Φαίνεται επίσης εδώ ότι η πράξη της ήταν συνειδητή, προϊόν ελεύθερης επιλογής.

Στ. 462-8. Τρίτο επιχείρημα (συναισθηματικό) που εστιάζει α. στην επικείμενη απαλλαγή της από τα δεινά της ζωής της με τον θάνατο που την περιμένει, β. στην αδελφική αγάπη και το χρέος της προς τον αδελφό της.

Στ. 466, 468: Επανάληψη της έννοιας του άλγους.

Στ. 468. Αντίθεση.

Στ. 469-470. Η Αντιγόνη γίνεται εδώ προκλητική, υβριστική προς τον Κρέοντα, σκληρή, επιθετική, χλευαστική. Επανάληψη της έννοιας της μωρίας και ειρωνεία (σχεδόν τι).

Στ. 471-2. «ὠμὸν ἐξ ὠμοῦ»: επανάληψη και μεταφορά.